Z popiołów katastrofy, która zniszczyła Herkulanum, wyłonił się głos starożytnego filozofa – wyraźny, choć przez wieki niemy. Gdy nowoczesna technologia pozwoliła badaczom zeskanować i wirtualnie rozwinąć zwęglony zwój, przełamała barierę czasu i ognia. Ujawniono tytuł i autor zwęglonego zwoju z Herkulanum to przełom, który nie tylko przywrócił zapomniane słowa Filodemosa, lecz także otworzył drogę do odkrycia setek innych ukrytych dzieł. Antyczna biblioteka przemówiła – i to dopiero początek.
Przez niemal dwa tysiąclecia spoczywały w ciemności, ukryte pod warstwami popiołu i pumeksu, pozostałego po katastrofalnej erupcji Wezuwiusza w 79 roku n.e. Dziś, dzięki postępowi technologicznemu i zaangażowaniu międzynarodowych zespołów badawczych, świat nauki zbliżył się do pełniejszego zrozumienia treści jednej z najcenniejszych kolekcji piśmiennictwa starożytnego – biblioteki w Willi Papirusów w Herkulanum. To właśnie tutaj udało się niedawno odczytać tytuł i autora zwęglonego zwoju z Herkulanum, co stanowiło przełom w badaniach nad tym unikatowym zbiorem.
Dzięki skanom wykonanym przy użyciu promieniowania rentgenowskiego, zespół badaczy z Uniwersytetu Oksfordzkiego oraz współpracujących instytucji po raz pierwszy dostrzegł ślady atramentu na zwoju oznaczonym jako P.Herc.172, który znajduje się w zbiorach Bodleian Libraries. Analiza umożliwiła identyfikację zarówno autora, jak i tytułu tekstu – okazało się, że chodzi o dzieło Filodemosa z Gadary, filozofa epikurejskiego, żyjącego w I wieku p.n.e.
Odczytany fragment pochodził z jego dziesięciotomowego traktatu O wadach, który poświęcony był takim tematom jak:
- chciwość,
- pycha,
- pochlebstwo,
- zarządzanie domem.
To pierwszy zwój, na którym atrament był widoczny na skanie – powiedział dr Michael McOsker, papirolog z University College London, zaangażowany w projekt badawczy. Nie mieliśmy wcześniej pewności, czy ten dokument w ogóle zawiera jakiekolwiek pismo.
Kontekst katastrofy i ukrytej biblioteki
Odkryty tytuł i autor zwęglonego zwoju z Herculanum pochodzą z miejsca wyjątkowego – bogato zdobionej rzymskiej rezydencji znanej jako Willa Papirusów. Ta luksusowa posiadłość, położona w Herkulanum, nieopodal Neapolu, została zasypana przez nagły wybuch Wezuwiusza w 79 roku n.e., który zniszczył również pobliskie Pompeje. W trakcie XVIII-wiecznych wykopalisk natrafiono tam na unikatową bibliotekę zawierającą setki zwęglonych zwojów papirusowych, do dziś uznawanych za jedyne tak duże zachowane zbiory literatury greckiej ze starożytnego świata.
Willa, jak przypuszczają historycy, mogła należeć do Lucjusza Kalpurniusza Pizona, teścia Juliusza Cezara, co podnosi rangę i znaczenie zgromadzonego w niej zbioru. Większość zwojów została tak silnie uszkodzona przez ekstremalne warunki cieplne, że próby ich mechanicznego rozwinięcia kończyły się całkowitym zniszczeniem materiału.
Przez ponad dwa stulecia naukowcy mogli jedynie domniemywać, co zawierają te czarne, kruche rulony. Ich treść była ukryta – dosłownie – pod warstwą popiołu i czasu. Dopiero niedawno, dzięki przełomom w dziedzinie obrazowania 3D oraz wykorzystaniu spektroskopii synchrotronowej, rozpoczęto wirtualne rozwijanie zwojów.
Sukces technologii i współpracy
Prace nad zwojem P.Herc.172, który przechowywany jest w Bodleian Libraries w Oksfordzie, zostały przeprowadzone w Narodowym Ośrodku Promieniowania Synchrotronowego Diamond Light Source w hrabstwie Oxfordshire. W lipcu zeszłego roku wykonano tam precyzyjne skany struktury zwoju z wykorzystaniem wysokoenergetycznego promieniowania X. Ku zaskoczeniu badaczy, w niektórych miejscach udało się zobaczyć nie tylko strukturę papirusu, ale także ślady starogreckiego atramentu.
Szczególnie istotne było odczytanie słowa oznaczającego odraza, które pojawiało się w tekście przynajmniej dwukrotnie. Był to kluczowy moment prowadzący do identyfikacji fragmentu dzieła O wadach autorstwa Filodemosa.
Za przełomowy odczyt odpowiedzialni byli również niezależni badacze biorący udział w międzynarodowym projekcie Vesuvius Challenge – w tym Sean Johnson, a także Marcel Roth i Micha Nowak z Uniwersytetu w Würzburgu. To właśnie im udało się zlokalizować tytuł i imię autora w najbardziej wewnętrznej części zwoju, za co przyznano im główną nagrodę w wysokości 60 000 dolarów.
Tytuł i autor zwęglonego zwoju z Herkulanum
Choć odkrycie było przełomem samym w sobie, nie oznaczały końca pracy badaczy. Wręcz przeciwnie – to dopiero początek. Dzięki zaawansowanym technologiom skanowania, uczenia maszynowego i analizie obrazów 3D możliwe stało się rozpoczęcie nowego etapu: masowego i systematycznego odczytywania pozostałych zwojów.
Jak informował dr Brent Seales, informatyk z University of Kentucky i współzałożyciel Vesuvius Challenge, kolejne dziesiątki zwojów już zostały zeskanowane, a kolejne czekają w kolejce. Widzimy ślady atramentu na wielu z nowych zwojów, które przeskanowaliśmy, ale jeszcze nie przekształciliśmy ich w spójną treść. Naszym największym wyzwaniem pozostaje przekształcenie ogromnych zbiorów danych ze skanów w uporządkowane, spłaszczone cyfrowo i poprawnie zinterpretowane teksty – wyjaśnił Seales.
W marcu bieżącego roku zespół badawczy zeskanował osiemnaście kolejnych zwojów, a wkrótce potem dwadzieścia kolejnych zostało przetransportowanych do Europejskiego Ośrodka Promieniowania Synchrotronowego w Grenoble, gdzie mają zostać poddane dalszej analizie. Celem jest nie tylko rekonstrukcja poszczególnych słów czy fragmentów, ale całych ksiąg literatury greckiej, które mogły przetrwać wyłącznie dzięki przysypaniu przez katastrofę wulkaniczną.
Wciąż nie wiadomo, jakie dzieła kryją się wewnątrz kolejnych papirusów. Czy są to pisma znanych filozofów, traktaty polityczne, czy może zupełnie nowe – dotąd nieznane – teksty antyczne? Dla świata nauki oznacza to nie tylko szansę na odtworzenie literackiego krajobrazu starożytnego Rzymu, ale również pogłębienie wiedzy o hellenistycznej filozofii, epikureizmie i kulturze intelektualnej elit Imperium.
Źródło: Ian Sample, X-ray reveals ancient Greek author of charred first century BC Vesuvius scroll, The Guardian [dostęp: 11.05.2025].
Fot. Vesuvius Challenge
