Urząd do spraw wyznań. Struktury – działalność – ludzie. Tom 5, red. Rafał Łatka
W powszechnym mniemaniu polityka wyznaniowa władz PRL jest jednym z najlepiej zbadanych zagadnień z historii Polski po 1945 roku. Świadczy o tym olbrzymia ilość prac na ten temat. Książka Urząd do spraw wyznań uświadamia nam, w jak wielkim jesteśmy błędzie.
Nie był tylko urzędem. Był narzędziem, zapleczem decyzyjnym i punktem styku ideologii z codziennym życiem religijnym. Historia Urzędu do Spraw Wyznań pokazuje, jak państwo PRL budowało system kontroli, który działał ciszej niż aparat bezpieczeństwa, ale równie konsekwentnie. Piąty tom serii poświęconej UdSW odsłania tę machinę od strony ludzi, kadr i decyzji.
Urząd, który miał regulować, a nauczył się kontrolować
Urząd do Spraw Wyznań, powołany przez władze PRL w dniu 19 kwietnia 1950 roku, był jednostką administracji państwowej, której oficjalnym zadaniem miało być zajmowanie się całokształtem spraw dotyczących relacji państwa ze wszystkimi znajdującymi się na terenie Polski wyznaniami i związkami religijnymi, m.in. wydawaniem pozwoleń na budowę nowych świątyń i innych obiektów religijnych.
Dzielił się na trzy wydziały: ogólny, do spraw wyznania rzymskokatolickiego, wyznań niekatolickich oraz samodzielne referaty: nadzoru stowarzyszeń wyznaniowych i nadzoru Funduszu Kościelnego. Miał także swoje komórki na szczeblu wojewódzkim (Wydziały do Spraw Wyznań) a w latach 1950-1957 również na szczeblu powiatowym i miejskim.
W rzeczywistości, urząd ten zajmował się zwalczaniem wyznań religijnych za pomocą różnorakich metod, chociażby poprzez ścisłą współpracę najpierw z UB a później z SB. Pomimo swojego wielkiego znaczenia w polityce wyznaniowej PRL, właściwie aż do 2020 roku nie doczekał się badań naukowych na swój temat.
Recenzowana przeze mnie publikacja jest piątym tomem serii na ten temat, zapoczątkowanej tomem I w 2020 roku (poświęconym strukturom wojewódzkim UdSW i wybranym aspektom działalności), kontynuowanej następnie tomem II (struktury administracji wyznaniowej i pierwsze lata działalności Urzędu do spraw wyznań w Polsce „ludowej”),tomem III (struktury wojewódzkie i wybrane aspekty działalności w latach 1950-1975) oraz tomem IV (struktury wojewódzkie i wybrane aspekty działalności w latach 1950-1975).
Wszystkie tomy ukazały się pod redakcją dr. hab Rafała Łatki (ur.1985), niezwykle pracowitego, wybitnego historyka młodego pokolenia. Ten pracownik naukowy Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie oraz Biura Badań Historycznych IPN zajmuje się przed wszystkim historią Kościoła katolickiego w Polsce okresu PRL, jest autorem bardzo licznych publikacji na ten temat.
Kadry, które mówiły więcej niż ustawy
Ogółem tom piąty podejmuje tematykę kadr UdSW, łącznie zawiera 16 artykułów znanych badaczy na ten temat. Za najciekawszy z nich uważam tekst Bogusław Wójcika, poświęcony Jerzemu Sztachelskiemu, dyrektorowi UdSW w latach 1956-1961.
Odegrał on dużą rolę w procesie usuwania lekcji religii ze szkół w latach 1958-1961, próbował poddać seminaria duchowne nadzorowi Ministerstwa Oświaty i administracji wyznaniowej, próbował także przejąć kontrolę nad dystrybucją pomocy charytatywnej napływającej do Polski za pośrednictwem Kościoła katolickiego.
Wydał także wytyczne podległym sobie urzędnikom by pomijać obiekty sakralne przy opracowywaniu planów urbanistycznych oraz odmawiać z zasady zezwoleń na budowę kościołów.
Schyłek urzędu i eksport doświadczeń
Koniecznie należy także wspomnieć o artykule Sebastiana Drabika na temat Władysława Loranca, ostatniego szefa UdSW (w randze ministra-kierownika) w latach 1987-1989. W tej roli odpowiadał on za przygotowanie od strony państwowej III pielgrzymki Jana Pawła II do Polski.
W jej trakcie każdy krok papieża był wnikliwie obserwowany przez pracowników administracji wyznaniowej, którzy w swoich raportach negatywnie i napastliwie oceniali jego zachowanie. Loranc i jego współpracownicy bardzo źle oceniali także jak się wyrazili „tolerowanie negatywnej działalności politycznej niektórych księży” a także to, że „część bazy kościelnej nadal służyła opozycji”.
UdSW starał się także nakłaniać kościoły i związki wyznaniowe aby łagodziły napięcia społeczne, szczególnie związane ze strajkami. Ciekawostką jest także, że w listopadzie 1987 roku Loranc i jego współpracownicy udali się do komunistycznych Chin, gdzie Loranc spotkał się ze swoim ówczesnym „odpowiednikiem” Ren Wuzhim.
W grudniu tego samego roku delegacja UdSW z analogicznymi wizytami udała się także do NRD, zaś w 1988 roku na Węgry, Kubę i do ZSRS. Celem tych wszystkich wizyt było skorzystanie z doświadczeń odpowiedników UdSW w innych krajach komunistycznych. Po przełomie politycznym w 1989 roku, rząd Tadeusza Mazowieckiego ustawą z dnia 23 listopada 1989 roku zlikwidował UdSW, ostatecznie likwidacja zakończyła 23 marca 1990 roku.
To, co przez lata pozostawało niewidoczne
Piąty tom publikacji Urząd do Spraw Wyznań. Struktury, działalność, ludzie pod redakcją Rafała Łatki, podobnie jak wszystkie poprzednie tomy tej serii wydawniczej, ukazuje nam jak niezwykle liczne i złożone były metody zwalczania religii i promowania ateizmu przez władze PRL.
O wielu ich aspektach do tej pory szerokie rzesze społeczne do tej pory nie miały żadnej wiedzy, stąd trzeba docenić wysiłek wszystkich autorów artykułów zawartych w omawianej książce na rzecz ich przybliżenia.
Gorąco polecam!
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 6/6
Konrad Ruzik
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
