Wszystkie zamachy króla Gustawa III

Zamachy króla Gustawa III

Gustaw III ustanowił swe rządy za pomocą zamachów stanu i sam zginął w zamachu. Przeczytaj, jak wyglądały zamachy króla Gustawa III, miłośnika teatru i opery. Nie był królem malowanym, potrafił dać odpór flocie rosyjskiej na morzu. Rozumiał, iż język sztuki teatralnej może być narzędziem polityki. Próbował stworzyć wielką krucjatę monarchów absolutnych przeciwko rewolucyjnej Francji. Zginął w operze.

Reformy absolutne króla Gustawa III

Szwecja w drugiej połowie XVIII wieku była cieniem swej dawnej potęgi. Skorumpowana szlachta, chcąc ograniczyć ewentualność wprowadzenia absolutyzmu, scedowała władzę na bezwolny parlament. Krajem targały naprzemiennie rządy dwóch stronnictw – prorosyjskich „czapek” (Mösspartiet) oraz profrancuskiej partii „kapeluszy” (Hattpartiet). Stan tej inercji państwa był podsycany zastrzykami finansowymi dla obu ugrupowań, co stanowiło o swoistej równowadze wpływów Francji i Rosji.

Monarchia absolutna, którą uważano za winną klęski kraju w wielkiej wojnie północnej, rozpętanej przez króla Karola XII Wittelsbacha w latach 1700-1721, wydawała się mrzonką. Panujący w okresie monarchii konstytucyjnej, w latach 1720-1751, król Ludwik z dynastii Heskiej zniósł jako pierwszy w Europie cenzurę prewencyjną prasy, tworząc wolną, nowoczesną debatę publiczną.

Można rzec, iż lata 50. i 60. XVIII wieku w Królestwie Gotów i Wandalów były ładniej opakowaną scenerią politycznej anarchii i korupcji panującej w tym samym czasie w Rzeczpospolitej. Ta swoista dychotomia pomiędzy agenturyzacją i zglajtszachtowaniem kraju a uruchomioną atmosferą wolnej debaty sprawiła, iż po pewnym czasie do głosu doszły siły pragnące dokonać głębokich reform i parły do wyzwolenia państwa spod wyniszczającej wojny dwóch stronnictw.

Oświecenie czas zacząć

Gustaw III urodził się w Sztokholmie w 1746 roku jako syn i następca tronu króla Adolfa Fryderyka. Głęboko nie podobała mu się sytuacja, w której królestwo, będące niegdyś mocarstwem regionalnym, stało się słabym państwem, sparaliżowanym agenturą państw obcych.

Od 1743 roku przez niemal 20 lat władzę polityczną dzierżyło stronnictwo profrancuskich „kapeluszy”. Ojciec Gustawa, król Adolf Fryderyk, próbował wydostać się spod kurateli tego stronnictwa. Omal nie skończyło się to jego detronizacją. Jakiekolwiek pole manewru było niemożliwe, o wszystkim decydował parlament. Król zmarł z przejedzenia w 1771 roku.

Wszyscy spodziewali się, że Gustaw III będzie władcą gnuśnym. Jednak na przekór tym przypuszczeniom, wkrótce po koronacji, 19 sierpnia 1772 roku Gustaw III przeprowadził zamach stanu w parlamencie (Ståndsriksdagen), likwidując szkodliwe stronnictwa „czapek” i „kapeluszy”.

Jako kodyfikator praw, ujednolicił kodeks karny, zakazał tortur, a także wszelkich procesów o czary i zabobony. Złagodził surowe prawo dotyczące kary śmierci oraz uregulował status cywilny dzieci ze związków pozamałżeńskich. Skruszył opór protestanckiego kleru, tworząc w 1779 roku Deklarację o Wolności Wyznania, z której wynikała swoboda kultu dla Żydów i cudzoziemców.

Postanowił też znacznie rozbudować armię lądową i flotę. Gustaw III był mecenasem sztuki teatralnej, sam pisał utwory dramatyczne oraz eseje polityczne. Jego wybitny traktat pod tytułem „O niebezpieczeństwie wagi politycznej albo wykład przyczyn, które zepsuły równoważność na północy, od wstąpienia na tron Katarzyny II”stał się pożywką intelektualną dla środowisk uchwalających Konstytucję 3 Maja w Rzeczpospolitej.

Założenie w 1786 roku Akademii Szwedzkiej na wzór Akademii Francuskiej, z pomocą kanclerza Axela Oxenstierny, uwypukliło rolę mecenatu państwa nad kulturą i stworzyło narzędzie modelowania rodzącej się ówcześnie opinii publicznej.

Portret Gustawa III, Alexander Roslin 1777,
Fot. Wikimedia Commons

Wojna z Rosją

Korzystając z zaabsorbowania Katarzyny II zmaganiami wojennymi przeciwko Turcji w rejonie Morza Czarnego, Gustaw III rozpoczął wojnę morską z Imperium Rosyjskim. Pierwszą bitwę morską u brzegów Finlandii przegrał, lecz w drugiej zadał porażkę flocie Katarzyny. 195 jednostek szwedzkich zatopiło 53 okręty rosyjskie. Było to największe morskie zwycięstwo Szwecji w XVIII wieku.

W trakcie wojny, w lutym 1789 roku, Gustaw przeprowadził drugi zamach stanu, by zwiększyć swoje prerogatywy. W trakcie obrad parlamentu wymusił korzystne dla siebie obostrzenia. 14 sierpnia 1790 roku zawarto pokój w Väräla. Kończył on wojnę na zasadzie antebellum. Korzyścią polityczną było oświadczenie carycy o nie mieszaniu się Rosji do wewnętrznych spraw Królestwa Szwecji.

Gustaw III widział siebie jako jednego z głównych przywódców ruchu antyjakobińskiego w Europie. Sam intensywnie korespondował w tej sprawie z carycą Katarzyną II i królem pruskim Wilhelmem. Taka wizja niepokoiła zarówno rewolucyjną Francję, jak i opozycję wewnętrzną w samej Szwecji. W kraju szalała drożyzna, następowało znaczne zepsucie wartości pieniądza. Powszechnie obawiano się konieczności nałożenia podatków na przyszłą wojnę.

Gustaw III łudził się, iż na początku uda się zorganizować ucieczkę króla Ludwika XVI z rodziną. Oczekiwał ich w położonym stosunkowo blisko Akwizgranie. Tak się jednak nie stało, zamierzenie nie powiodło się. 21 czerwca 1791 roku w trakcie ucieczki król został rozpoznany w Varsennes, w departamencie Burgundii. Gustaw III nie zniechęcał się jednak i wciąż widział konieczność uczestnictwa Szwecji w wielkiej koalicji antyrewolucyjnej.

Zamach na króla

Strój, w który był ubrany Gustaw III w chwili, gdy dokonano zamachu na jego życie
Fot. Wikimedia Commons,

Kres ambitnym planom króla położył przeprowadzony na niego zamach w trakcie karnawałowego balu maskowego 16 marca 1792 roku w sztokholmskiej operze. Przed wizytą w operze król otrzymał bilecik z ostrzeżeniem o groźbie zamachu, skomentował to jednak słowami: „Czy powinni wierzyć, że się boję?”.

„List jest bez imienia”, niemiecki sztych C. Schule z 1793 r.,
źródło: www.kb.se, public domain

Po uroczystym obiedzie król udał się do opery. W foyer spotkał kapitana Carla Frederika Polleta. Król z baronem Essen i Polletem zmierzali w kierunku sceny, konwersując z przedstawicielami arystokracji w strojach maskowych. Nagle władcę otoczyła grupa mężczyzn w czarnych szatach i białych maskach. Jeden z nich, Jacob Johan Anckarström, pociągnął za spust w momencie, gdy król odwrócił się plecami, by rozmawiać z kapitanem Polletem.

Strzał na balu maskowym przedstawiony na współczesnej duńskiej rycinie Frichita,
źródło: www.kb.se, public domain

Gustaw III nie stracił świadomości i w trakcie przenosin na materacu do komnat zamku żartował: „Widzicie, panowie, jestem jak papież – obnoszą mnie na procesji”. Komisarz Lillenspure wypuścił sprawcę, choć rozpoznał go jeden z muzyków opery królewskiej. Pod podłogą sceny znaleziono noże i dwie pary pistoletów. Jeden z nich naładowany był żelastwem. Broń rozpoznał miejscowy rusznikarz, który wskazał na Anckarströma.

Maska, pistolety i noże Anckarströma,
Fot. Wikimedia Commons

Zamachowca poddano trzydniowej karze chłosty na trzech sztokholmskich placach. Umierający władca apelował o złagodzenie kary, mimo to w miesiąc po jego śmierci zabójca został ścięty, a ciała nie pogrzebano przez kilka tygodni ku społecznej przestrodze.

Anckarström przy rusztowaniu na Riddarhustorget,
źródło: www.kb.se, public domain

Ironią losu był fakt, że do łoża umierającego króla udali się niektórzy jego najzacieklejsi przeciwnicy polityczni, co skomentował: „Moja rana na coś się przydała: zwróciła mi moich przyjaciół”.

Ranny król żegna się z hrabią Brahe, podczas gdy płaczący książę koronny (później Gustaw IV Adolf) jest wyprowadzany z pokoju, współczesny grawer autorstwa A. Piccardi,
źródło: www.kb.se, public domain

Arystokracja i średnia szlachta mocno obawiały się włączenia chłopów jako stronnictwa politycznego wpływającego na losy kraju. Należy przypuścić, iż nieuzależniona od wielkiej własności ziemskiej warstwa chłopska stałaby się bardziej mobilna i wzmocniłaby pozycję władcy. Śmierć króla niwelowała ten problem. Zastopowano w Królestwie Szwedzkim mocniejsze reformy ustrojowe, a miejsce radykalnego absolutyzmu zajęła uległa postawa jego syna Gustawa IV wobec parlamentu.


Bibliografia

  • Lagerqvist Lars O. Historia Szwecji, przekł. H. Thylwe, Instytut Szwedzki, Sztokholm 2002.
  • Kersten A. Historia Szwecji, Ossolineum, Wrocław 1973.
  • Bricard I. Leksykon śmierci wielkich ludzi, tłum. Anita i Krzysztof Staroniowie, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1998.
  • Kamieński A., Słownik władców Europy nowożytnej i współczesnej, pod red. J. Dobosza i M. Serwańskiego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998, s.144-145.
  • Berlova M., Performing power: Polityczne sekrety Gustawa III (1771-1792), Taylor & Francis Group, 2021.

Leave a Comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

*