Palmyra, niegdyś perła starożytnej Syrii, dziś pozostaje symbolem barbarzyństwa i destrukcji. Zniszczenia Palmyry, dokonane przez ISIS oraz w wyniku działań wojennych, doprowadziły do ruiny bezcenne zabytki, które przez wieki opierały się upływowi czasu. Świątynie, grobowce, monumentalne kolumnady i teatr – wszystko to zostało wysadzone, ostrzelane lub rozgrabione. Choć podjęto próby dokumentacji strat i zabezpieczenia ruin, miasto wciąż czeka na odbudowę, a jego dziedzictwo pozostaje zagrożone. Palmyra Voices opublikowało raport dot. zniszczeń w tym mieście. Czego możemy się z niego dowiedzieć?
Zniszczenia zabytków Palmyry, spowodowane przez działania wojenne, szczególnie po zajęciu miasta przez ISIS w 2015 roku, są ogromne i nieodwracalne. Liczne stanowiska archeologiczne, w tym świątynie, grobowce, teatr i inne ważne obiekty, zostały zniszczone lub poważnie uszkodzone. ISIS dokonało systematycznego niszczenia kluczowych elementów miasta, jak Świątynia Baalszamina czy Świątynia Bela, które zostały całkowicie zrujnowane. Wiele innych struktur, w tym Łuk Triumfalny i Tetrapylon, zostało zniszczonych przez eksplozje lub naloty, pozostawiając je w stanie gruzowiska.
Mimo, że niektóre z tych obiektów zostały poddane próbom rekonstrukcji przez naukowców i archeologów, brak pełnej dokumentacji i ochrony na miejscu sprawia, że dalsza odbudowa jest trudna. Sytuacja na terenie miasta jest nadal napięta, z brakiem wsparcia administracyjnego i ciągłą obecnością wolontariuszy, którzy starają się chronić to dziedzictwo. Ponadto, nielegalne wykopaliska oraz grabieże stanowią dodatkowe zagrożenie dla pozostałych fragmentów kulturowych.
Zniszczenia nie ograniczają się jedynie do obiektów archeologicznych. Zdewastowane zostały także grobowce, m.in. grobowce wieżowe, z których niektóre pochodzą z czasów przed naszą erą. Dodatkowo, prace wojskowe w pobliżu grobowców północnych oraz inne działania zbrojne wpłynęły na ochronę i zachowanie tych cennych miejsc.
Obecnie miasto Palmyra potrzebuje intensywnych działań naprawczych, zarówno w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego, jak i odbudowy infrastruktury miejskiej. Potrzebne są również plany odbudowy oparte na współpracy międzynarodowej i zaangażowaniu lokalnej społeczności, aby pomóc mieszkańcom powrócić do swoich domów i zapewnić trwałą ochronę dziedzictwa.
Największe zniszczenia zabytków Palmyry:
- Świątynia Baalszamina (23 sierpnia 2015). Zniszczona przez ISIS, została zamieniona w gruzy. Zniszczenia były całkowite, bez żadnych prób dokumentacji czy konserwacji.
- Świątynia Bela (30 sierpnia 2015). Zburzona przez ISIS, tylko podpory wejściowe celli przetrwały w relatywnie dobrym stanie. Zewnętrzne mury świątyni, choć uszkodzone, były stosunkowo mniej zniszczone.
- Łuk Triumfalny i Wielka Kolumnada. Choć początkowo uważano, że ISIS wysadziło Łuk, późniejsze badania sugerują, że uszkodzenia były wynikiem nalotu. Wydaje się, że niektóre fragmenty zostały już zaplanowane do odbudowy przez rosyjskich ekspertów.
- Tetrapylon. Konstrukcja została zniszczona przez eksplozje, co doprowadziło do upadku czterech kolumn, które zostały zredukowane do gruzu. Brak jakiejkolwiek dokumentacji uszkodzeń utrudnia odbudowę.
- Teatr w Palmyrze (3 lipca 2015). W teatrze ISIS przeprowadziło masową egzekucję. Zawaliła się fasada, a uszkodzenia, choć nie wskazujące na użycie materiałów wybuchowych, wynikły prawdopodobnie z rakietowych ataków. Prace restauracyjne nad fasadą zostały podjęte przez Syryjczyków i Rosjan.
- Grobowce wieżowe. Zniszczenie kilku grobowców, w tym Grobowca Elabel i Atenatana, z których ten ostatni pochodzi z 9 roku p.n.e. – Zniszczenie tych grobowców przez ISIS było szczególnie dotkliwe, ponieważ niektóre z nich były bezcennymi świadkami historii.
- Nielegalne wykopaliska i grabieże. Na terenie obozu Dioklecjana oraz innych stanowisk archeologicznych zlokalizowano nielegalne prace wykopaliskowe, które były prowadzone pod nadzorem sił reżimu syryjskiego, co mogło przyczynić się do dalszego zniszczenia cennych artefaktów.
- Grobowce Zachodnie. Zniszczone przez eksplozje, w tym grobowce wieżowe i podziemne, z wyjątkiem kilku, które pozostały w lepszym stanie. Zniszczenia te były efektem działań bojowników ISIS.
Krótka historia Palmyry i jej znaczenie
Miasto Palmyra, położone w półpustynnym klimacie Syrii, stało się jednym z najważniejszych i najbardziej rozpoznawalnych stanowisk archeologicznych na świecie. Leży około 240 kilometrów na północny wschód od Damaszku i 160 kilometrów od Homs, z którym administracyjnie jest powiązane.
Historia Palmyry jest niezwykle bogata i sięga III tysiąclecia p.n.e., kiedy to jedno z plemion amoryckich założyło na tym terenie osadę. Dopiero jednak w IV wieku p.n.e., pod przewodnictwem arabskiego plemienia, Palmyra rozwinęła się na ważny ośrodek handlowy. W tym okresie miasto stało się kluczowym węzłem na szlakach łączących Antiochię z Babilonem, co przyczyniło się do jego szybkiego rozwoju i bogactwa.
Szczytowy okres potęgi Palmyry przypada na pierwsze trzy wieki n.e. To wtedy miasto stało się jednym z największych ośrodków handlowych na Wschodzie. Kupcy palmyreńscy podróżowali po całym świecie, czego dowodem są monety znalezione w Anglii czy inskrypcje odkryte w Jemenie.
W tym czasie zbudowano wiele z najbardziej znanych zabytków Palmyry. Władcy Palmyry, tacy jak Król Odenat i jego żona Zenobia, podjęli próbę ustanowienia własnego imperium. Jednak ich wysiłki zakończyły się klęską w 273 roku n.e., kiedy to cesarz rzymski Aurelian pokonał Zenobię. Pomimo późniejszych prób ożywienia miasta, jak za panowania cesarza bizantyńskiego Justyniana czy przez księcia Hassana ibn Bahdala al-Kalbiego w czasach Umajjadów, Palmyra nigdy nie odzyskała swojej dawnej świetności.
Miasto Palmyra było wielokrotnie wspomniane przez arabskich historyków i podróżników, w tym przez Yaquta al-Hamawiego i Ibn Nazifa al-Hamawiego, którzy szczegółowo opisywali jego ruiny. Z kolei pierwsi zachodni podróżnicy, tacy jak Della Valle (1616-1625) oraz Tavernier (1638), również odwiedzili to miejsce i dokumentowali jego zniszczone struktury.
W 1751 roku Robert Wood dostrzegł, że wewnątrz jednej z głównych budowli, Wielkiej Świątyni (Świątyni Bela), znajdowało się około 30 domów. W 1980 roku Palmyra została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, co podkreśliło jej nieocenioną wartość kulturową.
Dla Syryjczyków Palmyra ma szczególne znaczenie symboliczne. To miasto jest częścią ich historii, pamięci i kultury, a także powodem do narodowej dumy. Jednak pod rządami reżimu syryjskiego, zarówno za czasów Hafeza al-Asada, jak i jego syna Bashara al-Asada, zabytki Palmyry były wykorzystywane w sposób, który ignorował ich wartość kulturową, a nawet przyczynił się do ich dalszego niszczenia. Reżim ten, koncentrując się na politycznych korzyściach, nie dostrzegał potrzeby ochrony dziedzictwa.
Zniszczenia Palmyry w czasach współczesnych
Współczesna historia Palmyry to opowieść o dramatycznych zniszczeniach, które dotknęły zarówno jej dziedzictwo archeologiczne, jak i samych mieszkańców. Po wybuchu rewolucji syryjskiej w 2011 roku, miasto znalazło się w rękach różnych frakcji, z których najgroźniejszą była organizacja ISIS.
W 2015 roku Palmyra stała się miejscem brutalnej ingerencji terrorystów, którzy zniszczyli część zabytków i zamienili miasto w swoją twierdzę. Oprócz tego, mieszkańcy Palmyry, których liczba w wówczas wynosiła ponad 100 000 osób, zostali wysiedleni.
Palmyra po upadku reżimu Asada i inicjatywa odbudowy
Po obaleniu reżimu Asada w 2018 roku przeprowadzono badania terenowe w celu oceny obecnego stanu Palmyry, zarówno pod kątem zabytków, jak i życia codziennego. Zespół Palmyrene Voices, który działa na rzecz ochrony dziedzictwa i pomocy mieszkańcom, przeprowadził ocenę stanu zachowania zabytków archeologicznych, oazy oraz okolicznych dzielnic mieszkalnych.
Raport ten, przygotowany po 10 latach przerwy, ma na celu nie tylko dokumentowanie zniszczeń, ale również inspirowanie do działania w kierunku rehabilitacji i odbudowy miasta. Dokument zawiera również apel do lokalnych i międzynarodowych społeczności o współpracę w przywróceniu Palmyry do jej dawnej świetności.
Palmyrene Voices podkreśla gotowość do przejęcia roli lidera w procesie odbudowy Palmyry. Organizacja ta chce ułatwić współpracę między władzami syryjskimi, społecznością lokalną oraz międzynarodowymi interesariuszami. Celem jest zrealizowanie projektu, który nie tylko odbuduje zabytki, ale również pomoże przywrócić godność i stabilność mieszkańcom Palmyry, którzy przez lata żyli w warunkach nieludzkich traktowań i represji.
Pomimo zniszczeń, Palmyra pozostaje jednym z najważniejszych symboli Syrii, a odbudowa miasta jest nie tylko kwestią ochrony dziedzictwa, ale także próbą przywrócenia nadziei i spokoju w regionie, który przez lata zmagał się z wojną i terroryzmem.
Początki wykopalisk i nielegalne handel artefaktami
Wykopaliska archeologiczne w Palmyrze zaczęły się w II połowie XIX wieku, za czasów panowania Imperium Osmańskiego. Choć istniały już przepisy zakazujące wywozu dzieł sztuki i zabytków bez odpowiednich zezwoleń, nielegalny handel artefaktami kwitł. Przedmioty z Palmyry, a zwłaszcza rzeźby i nagrobki, przyciągały handlarzy oraz kolekcjonerów z całego świata.
W 1899 roku, rosyjski książę Łazariew uzyskał pozwolenie od sułtana Abdula Hamida II na transport artefaktów do Ermitażu w Petersburgu. Równocześnie duński konsul wziął część skarbów, zabierając rzeźby palmyreńskie do Muzeum Carlsberga w Nowym Jorku.
W tym czasie wykopaliska archeologiczne nie były jeszcze prowadzone w sposób systematyczny, a ich celem było przede wszystkim pozyskiwanie dużych rzeźb i najcenniejszych artefaktów, niezależnie od tego, jak poważnie były naruszone warstwy archeologiczne.
Chociaż w późniejszych latach wykopaliska stały się bardziej naukowe, to Francuzi odegrali kluczową rolę w przenoszeniu artefaktów Palmyry do europejskich muzeów. Po ustanowieniu Mandatu Francuskiego w Syrii, w 1920 roku rząd francuski wprowadził ustawę o ochronie starożytności, opartą na prawie francuskim.
Chociaż ta ustawa regulowała misje archeologiczne, handel antykami wciąż był dozwolony. Taki stan rzeczy trwał aż do połowy lat 50. XX wieku. Wówczas wprowadzono zakaz handlu antykami. Kolejną ustawę o starożytnościach, tym razem już na poziomie syryjskim, uchwalono w 1963 roku.
Nielegalne wykopaliska po uzyskaniu niepodległości
Po uzyskaniu niepodległości przez Syrię w 1946 roku, władze syryjskie zaczęły zdawać sobie sprawę z potrzeby ochrony dziedzictwa narodowego. W tym czasie także wielu wpływowych ludzi zaczęło angażować się w nielegalny handel starożytnościami, co pogłębiło problem grabieży.
Równocześnie, w latach 60. XX wieku, Palmyra była miejscem licznych wykopalisk archeologicznych, w tym ekspedycji niemieckich, szwajcarskich, polskich, francuskich i włoskich. Te misje, mimo że posiadały odpowiednie pozwolenia, również nie były wolne od kontrowersji, zwłaszcza jeśli chodzi o niektóre z przekazanych artefaktów.
Po wybuchu syryjskiej rewolucji w 2011 roku, sytuacja w Palmyrze uległa dramatycznej zmianie. Chaos i załamanie porządku spowodowały, że miasto stało się miejscem nielegalnych wykopalisk. Grupy oportunistów, często wspierane przez lojalistów reżimu Asada, zaczęły prowadzić poszukiwania cennych artefaktów.
Na początku 2013 roku, lokalna grupa opozycyjna przejęła kontrolę nad częścią wschodniego miasta i oazy Palmyry. Zgodnie z raportami Dyrekcji ds. Starożytności Palmyry, niektórzy z tych ludzi aktywnie angażowali się w wykopaliska nielegalne, co spowodowało dalsze uszkodzenia dziedzictwa.
Zniszczenia Palmyry: przejęcie przez ISIS i zniszczenia przez reżim
Sytuacja w Palmyrze pogorszyła się dramatycznie, gdy w 2015 roku miasto zostało przejęte przez bojowników ISIS. Na początku maja 2015 roku, tuż przed wkroczeniem bojowników, syryjskie władze podjęły decyzję o ewakuacji cennych artefaktów z Muzeum Palmyry.
Artefakty zostały przeniesione do Damaszku, ale część pozostawiono w Muzeum, gdzie szybko trafiły w ręce ISIS. Po zajęciu Palmyry przez bojowników, miasto stało się miejscem masowych zniszczeń. 19 maja 2015 roku, po intensywnych walkach, ISIS przejęło kontrolę nad miastem.
Zgodnie z relacjami mieszkańców, boje toczyły się również z siłami reżimu Asada, jednak po kilku miesiącach, w marcu 2016 roku, wojska syryjskie, wspierane przez Rosję i Iran, odzyskały kontrolę nad Palmyrą. Niestety, miasto szybko wróciło pod kontrolę ISIS w grudniu tego samego roku, zanim w marcu 2017 zostało ostatecznie wyparte przez syryjską armię.
W czasie okupacji przez ISIS, bojownicy tej organizacji przeprowadzili liczne ataki na zabytki Palmyry. Zniszczyli wiele cennych obiektów, w tym świątynię Baalshamin, świątynię Bela, tetrapylon, grobowce wieżowe oraz grobowce domowe.
Dodatkowo, zdetonowali ładunki wybuchowe, co spowodowało poważne uszkodzenia. W wyniku nalotów sił Asada i jego sojuszników, zniszczono Łuk Triumfalny. Naloty te były również skierowane na Muzeum Palmyry, co doprowadziło do uszkodzenia budynku. Teatr w Palmyrze, który wcześniej był świadkiem rzymskich przedstawień, stał się miejscem, gdzie bojownicy ISIS nagrywali egzekucje, co stanowiło część ich brutalnej propagandy.
Przesiedlenie mieszkańców Palmyry i międzynarodowe reperkusje
Zniszczenia, jakie miały miejsce w Palmyrze, nie dotyczyły tylko zabytków. Z powodu działań ISIS i bombardowań sił rządowych, ponad 80 000 osób zostało zmuszonych do opuszczenia swojego rodzinnego miasta. Przesiedlenie ludności było efektem zarówno brutalnych represji ze strony ISIS, jak i nieustannych ataków ze strony rządu Asada, który starał się odzyskać kontrolę nad miastem. Większość uchodźców udała się do miast takich jak Homs, Damaszek czy Idlib, a niektórzy przekroczyli granicę z Jordanią lub Turcją.
Katastrofa, która spotkała Palmyrę, wywołała międzynarodową reakcję i szerokie współczucie dla jej mieszkańców i dziedzictwa kulturowego. Reżim Asada, starając się wykorzystać tę sytuację na swoją korzyść, próbował zdobyć uznanie za ochronę zabytków Palmyry.
Pomimo tego, że światowa opinia publiczna oburzała się na zniszczenia dokonane przez ISIS, nie można było zapomnieć o brutalności samego reżimu, który także miał na sumieniu liczne zbrodnie przeciwko syryjskiemu dziedzictwu.
Restauracja Palmyry po zniszczeniach
Po upadku reżimu Asada i uwolnieniu Palmyry, władze syryjskie, wspierane przez swoich rosyjskich sojuszników, natychmiast ogłosiły ambitne plany odbudowy i renowacji tego starożytnego miasta. Zapowiedzi te miały na celu przywrócenie jednego z najważniejszych stanowisk archeologicznych na świecie, a także uratowanie bogatego dziedzictwa kulturowego, które przez wieki było świadkiem zarówno potęgi, jak i upadku cywilizacji.
Współpraca z Rosją okazała się kluczowa dla realizacji tych zamierzeń. Projekty restauracyjne zostały wspólnie opracowane z instytucjami takimi jak Ermitaż oraz Rosyjska Akademia Nauk.
Najważniejszym z nich była renowacja Łuku Triumfalnego w Palmyrze, która miała przebiegać w trzech etapach. Pierwsze dwa etapy, obejmujące dokładne sortowanie i dokumentowanie kamieni oraz przygotowanie szczegółowych planów odbudowy, zostały pomyślnie zakończone. Jednak zaplanowana na grudzień 2024 roku finalna faza restauracji tego symbolu miasta napotkała na trudności związane z upadkiem reżimu Asada i wzrostem niestabilności w regionie.
W ramach współpracy syryjsko-rosyjskiej, inne projekty dotyczyły również teatru w Palmyrze, którego fasada miała zostać odrestaurowana. Działania te obejmowały nie tylko same prace renowacyjne, ale również porządkowanie gruzów oraz szczegółowe dokumentowanie obecnego stanu tego zabytku. Kolejnym ważnym elementem była restauracja Historycznego Źródła Afqa, która odbywała się dzięki współpracy z Rosyjskim Towarzystwem Ochrony Dziedzictwa Historycznego i Kulturowego.
Oprócz rosyjskich działań, zrealizowano także projekt finansowany przez Polskę, który skupił się na renowacji posągu Lwa z Al-lāt. Posąg, który został uszkodzony w 2015 roku podczas walk z ISIS, został przeniesiony do Muzeum w Damaszku w 2017 roku, gdzie wystawiono go na pokaz w ogrodzie.
Powroty do zniszczonego miasta
Upadek reżimu Asada 8 grudnia 2024 roku i wyzwolenie Palmyry niosły ze sobą zarówno nadzieje, jak i liczne wyzwania. Choć dla wielu Syryjczyków oznaczało to koniec ery opresji, dla mieszkańców Palmyry oznaczało także powrót do zniszczonego miasta, które przez lata było miejscem ciężkich walk i bombardowań. Większość budynków została niemal doszczętnie zniszczona, a sama struktura miasta zmieniła się nie do poznania.
Według relacji Mohammeda Faresa, wolontariusza z inicjatywy Palmyrene Voices, stan miasta jest tragiczny. Szacuje się, że aż 80% budynków zostało zniszczonych lub jest zagrożonych zawaleniem. Zgodnie z jego obserwacjami, wciąż porozrzucane są miny lądowe, co stwarza duże zagrożenie dla powracających ludzi. Brak podstawowych usług, takich jak woda, elektryczność czy dostęp do edukacji i opieki zdrowotnej, pogłębia dramatyczną sytuację. Do tej pory wróciło jedynie około 10% populacji, co stanowi zaledwie 10 000 osób z pierwotnych 100 000 mieszkańców.
Pomimo tych trudności, mieszkańcy nie tracą nadziei na odbudowę swojej ojczyzny. Wiele rodzin z Rukban Desert Camp powoli wraca do Palmyry, chociaż na przeszkodzie stoi brak pracy, brak dostępu do podstawowych dóbr oraz tragiczne warunki życia.
Zniszczenia oazy i przesiedlenie ludzi
Oaza Palmyry, która od wieków była głównym źródłem życia dla mieszkańców, również ucierpiała w wyniku działań wojennych. Pożary, które wybuchły 25 maja 2020 roku, zniszczyły niemal połowę 400-hektarowej oazy, w szczególności jej zachodnią część.
Zostały one prawdopodobnie zaprószone przez reżim Asada, który pozbawił ludność swojego „koła ratunkowego”, jak nazywano oazę. Mieszkańcy, którzy zostali wysiedleni po maju 2015 roku, patrzyli w bezsilności, jak ich ojczyzna, zniszczona przez konflikt, traci kolejne symbole swojej historii.
To tragiczne zjawisko miało swoje odzwierciedlenie w wspomnieniach Palmyreńczyków, którzy pamiętali chwile spędzone w ogrodach i sadach, kiedy to picie herbaty na świeżym powietrzu stało się częścią ich codzienności. Jednak obecnie ci, którzy powrócili, starają się ratować to, co zostało z ich ziemi i drzew, używając prostych narzędzi do usuwania gruzu i próbując uratować zniszczone palmy oraz drzewa oliwne.
Chociaż stan oazy jest obecnie dramatyczny, ci, którzy pozostali, nadal wierzą, że powroty do codziennego życia i odbudowa miasta są możliwe. Dla wielu mieszkańców Palmyry, ich zdewastowana ojczyzna jest lepsza niż życie na wygnaniu, z dala od rodzinnych stron. Jednak, jak zaznacza Mohammed Fares, ochrona dziedzictwa i zapobieganie dalszym zniszczeniom są kluczowe dla przyszłości Palmyry, zarówno w kontekście historycznym, jak i społecznym.
Zniszczenia Palmyry: obecny stan Muzeum Archeologicznego w Palmyrze
Po latach zniszczeń, Muzeum Archeologiczne w Palmyrze pozostaje jednym z najbardziej tragicznych przykładów wojennej dewastacji. Z przeprowadzonych badań terenowych wynika, że w muzealnym ogrodzie znajdują się liczne posągi, z których wiele zostało zniszczonych – pokruszonych lub połamanych.
Choć część z nich ocalała, wciąż pozostały w bardzo złym stanie. Co gorsza, całkowicie naruszona została struktura budynku samego muzeum, które przez liczne bombardowania straciło integralność. Dach został uszkodzony, a usunięte szkody jedynie tymczasowo zabezpieczono blachą, aby powstrzymać dalsze jego niszczenie.
Warto dodać, że zbiory muzealne nie przetrwały bez strat – niektóre z eksponatów, w tym poszczególne fragmenty, zostały przeniesione do Muzeum w Damaszku jeszcze przed przejęciem władzy przez ISIS, lecz do dziś nie zostały zwrócone na swoje miejsce.
Muzeum obecnie nie funkcjonuje, ale mimo to pełniący tam służbę strażnicy oraz kilku lokalnych wolontariuszy starają się dbać o jego bezpieczeństwo, choć ich wysiłki są utrudnione przez brak odpowiedniego wsparcia. Niestety, Muzeum nie ma obecnie żadnych pracowników administracyjnych, co pogłębia problemy związane z jego ochroną.
Zamek Palmyra i zniszczenia Ajjubidów
Kolejnym ważnym punktem na mapie zniszczeń w Palmyrze jest Zamek Palmyra, znany również jako Zamek Ajjubidów. Jego mury, które przez wieki stanowiły jeden z kluczowych elementów obronnych miasta, zostały poważnie uszkodzone.
W szczególności górne wieże – zwłaszcza te po stronie północnej, wschodniej i południowej – zawaliły się w wyniku nalotów, które miały miejsce podczas okupacji miasta przez ISIS w 2015 roku. Z uwagi na zawalenia przy wjeździe do zamku, dostęp do wnętrza jest znacznie utrudniony, co utrudnia wszelkie prace restauracyjne.
Podczas prac terenowych odkryto także ślady wojskowe, takie jak grube wały piaskowe oraz bloków mieszkalnych, które były wyposażone w artylerię. Te elementy świadczą o tym, że siły Asada korzystały z tego miejsca w trakcie swojego odwrotu.
Zniszczenia Palmyry: świątynie zniszczone przez ISIS
Zatrzymując się przy obiektach sakralnych, Świątynia Baalszamina, jedna z najważniejszych struktur w Palmyrze, została całkowicie zniszczona przez bojowników ISIS 23 sierpnia 2015 roku. Z ruin tej starożytnej świątyni nie pozostało nic, poza gruzami i popiołem.
Niestety, nie przeprowadzono żadnej dokumentacji ani prac konserwatorskich, które mogłyby pomóc w jej przyszłej rekonstrukcji. W odpowiedzi na te zniszczenia, badania teoretyczne, prowadzone przez dr Abeer Arkawi, miały na celu dokładne udokumentowanie historii tej świątyni oraz jej elementów architektonicznych. Celem tego badania było zrozumienie, jak wyglądały jej elementy i jakie misje miały miejsce w tym miejscu od czasu jej odkrycia.
Również Świątynia Bela, znajdująca się w Palmyrze, padła ofiarą zniszczeń z rąk ISIS 30 sierpnia 2015 roku. Choć jej główny budynek i kolumnady zostały obrócone w gruzy, niektóre elementy świątyni, takie jak podpory wejściowe do celli, przetrwały w nienaruszonym stanie.
W 2016 roku, w odpowiedzi na zniszczenie tej świątyni, Rosyjska Akademia Nauk podjęła próbę stworzenia cyfrowego modelu 3D tej budowli, co miało stanowić pierwszy krok w kierunku jej przyszłej odbudowy.
Zniszczenia Łuku Triumfalnego i Tetrapylonu
Innym ikonicznym zabytkiem Palmyry, który ucierpiał w wyniku działań ISIS, był Łuk Triumfalny oraz Wielka Kolumnada. Mimo tego, że wśród mieszkańców miasta krążyła plotka, jakoby bojownicy ISIS wysadzili te struktury, przeprowadzone oględziny wskazują, że bardziej prawdopodobną przyczyną ich zniszczenia były naloty powietrzne.
Warto podkreślić, że przeprowadzono już pierwsze prace związane z sortowaniem i numerowaniem kamieni z Łuku Triumfalnego, prawdopodobnie przez rosyjskich archeologów, w celu ich późniejszej renowacji.
Natomiast Tetrapylon, kolejna niezwykle ważna struktura w Palmyrze, również stał się celem eksplozji, które zniszczyły kolumny tej budowli. Z tego obiektu pozostały jedynie sterty gruzu, a brak jakiejkolwiek dokumentacji, czy numerowania kamieni, sprawia, że odbudowa tego miejsca stanowi prawdziwe wyzwanie.
Teatr w Palmyrze i współpraca w zakresie restauracji
Warto także wspomnieć o Teatrze w Palmyrze, który także ucierpiał w wyniku działań wojennych. ISIS dokonało masowej egzekucji w tym miejscu 3 lipca 2015 roku, twierdząc, że ofiary były członkami sił Asada. Zniszczenia tego teatru obejmowały głównie fasadę oraz górną część orkiestry.
Duże bloki kamienne, które się zawaliły, wskazują na to, że zniszczenia nie były wynikiem użycia trotylu, a raczej efektami ataków rakietowych. Aktualnie trwają prace, które mają na celu odbudowę tego zabytku, prowadzone przez współpracujący ze sobą syryjski i rosyjski zespół archeologów. Po przeprowadzonych pracach przygotowawczych, takich jak sortowanie kamieni, zaplanowano renowację tego kulturowego skarbu.
Zniszczenia Palmyry i obecna sytuacja archeologiczna Palmyry
Jak czytamy w raporcie, obecny stan Palmyry oraz jej zniszczonego dziedzictwa kulturowego wymaga ogromnego wysiłku ze strony zarówno lokalnych władz, jak i społeczności międzynarodowej. W tej chwili, oparte na badaniach terenowych, wysiłki związane z udokumentowaniem i oceną zniszczeń są konieczne.
Szczególnie pilne jest zaangażowanie wyspecjalizowanych ekip, które podejmą się zarówno konserwacji, jak i odnowienia zachowanych fragmentów. Ważne jest również, aby odbudować miasto mieszkaniowe, umożliwiając powrót mieszkańcom.
Wszystkie te działania wymagają wsparcia ze strony władz publicznych, organizacji humanitarnych oraz grup społeczeństwa obywatelskiego. Bez tej pomocy, mieszkańcy nie będą w stanie wrócić do swoich domów. Bezpieczne usuwanie min, zapewnienie dostępu do podstawowych usług, takich jak woda, żywność, opieka zdrowotna oraz edukacja, jest niezbędne.
Odbudowa nie tylko zabytków, ale również infrastruktury miejskiej, jest niezbędna, aby miasto mogło znów stać się domem dla jego mieszkańców.
Źródło: Hasan Ali, Isber Sabrine, Mohammed Fares, The Reality of Palmyra Before and After the Fall of the Assad Regime, palmyrenevoices.org[dostęp: 14.02.2025].
Fot. Zdjęcie świątyni BaalSzamina po bombardowaniu, Mohammed Fares, 2025
