Najemnicy – czyli Rafał Gan – Ganowicz w Kongo | część 1

Na przeszkodzie rozłożonym na trzydzieści lat procesom demokratycznym stanęła jednak polityka ówczesnego prezydenta Francji gen. Charlesa de Gaulle’a, który w 1958 r. ogłosił, iż wszystkie francuskie kolonie w Afryce mogą natychmiast uzyskać niepodległość, jeśli tylko wyrażą taką wolę. Stwierdzenie to zostało przez francuskiego przywódcę powtórzone po raz kolejny w stolicy Kongo Francuskiego Brazzaville, które od Léopoldville (stolicy Kongo Belgijskiego), dzieli tylko rzeka Kongo[27]. W tej sytuacji w kolonii belgijskiej rozpoczęły się procesy, których ostatecznym efektem było uzyskanie niepodległości przez Kongo.

Wielką rolę w zachodzących w Kongu procesach odegrali dwaj lokalni politycy Mojżesz (Moise) Czombe oraz Patrice Lumumba. Podstawową różnicą pomiędzy M. Czombem, a P. Lumumbą był ich pogląd na to, jak ma wyglądać niepodległe państwo. Według M. Czombego, Kongo po odzyskaniu niepodległości powinno stać się federacją kilku republik[28], co pozwoliłoby na podkreślenie odmiennego charakteru poszczególnych części tego afrykańskiego państwa.

Odmiennego zdania był P. Lumumba, który dążył do powstania państwa unitarnego, w którym główną rolę miała odgrywać utworzona przez niego partia – Kongijski Ruch Narodowy – odłam Lumumby (Mouvement National Congolaise – Lumumba, MNC-L[29]). Program federalizacji Konga pojawił się w drugiej połowie lat 50. i od samego początku stał się przedmiotem ostrej krytyki ze strony P. Lumumby, który w programie federacyjnym widział początek „bałkanizacji[30]” dawnej belgijskiej kolonii. Biorąc jednak pod uwagę ówczesne realia wydaje się, że opinia ta była nieco przesadzona. Rzeczone Bałkany były w drugiej połowie lat 50. XX wieku skupione w silnym państwie funkcjonującym, jako Jugosławia, na czele którego stał marszałek Josip Broz – Tito. Co więcej trudno wymagać, aby pochodzący z bogatej prowincji Katanga M. Czombe chciał, aby pieniądze pochodzące z wydobycia bogactw naturalnych jego ojczystej prowincji były przejadane przez rząd centralny.

Warto podkreślić, że państwa zachodnie na czele ze Stanami Zjednoczonymi wiązały duże nadzieje z procesem dekolonizacji Konga. Administracja prezydenta Dwighta Eisenhowera liczyła, że Kongijczycy zdołają stworzyć silny, pro–zachodni rząd centralny. Według amerykańskich planów sukces demokracji w Kongo miał w przyszłości zaprocentować w postaci przeciągnięcia większości państw afrykańskich do amerykańskiej strefy wpływów i tym samym osłabić pozycję ZSRR[31].

Zbliżone do wizji M. Czombego poglądy na funkcjonowanie nowego państwa miał również Joseph Kasavubu, który stał na czele Stowarzyszenia Bakongo (Associations des Bakongos, ABAKO). Własną partię, funkcjonującą pod nazwą Konfederacja Stowarzyszeń Katangi (Confédération des Associations du Katanga, CONAKAT) utworzył również wspomniany wcześniej M. Czombe.

Wszystkie trzy kongijskie partie niepodległościowe spotkały się w grudniu 1959 r. w Brukseli, gdzie odbywała się konferencja „okrągłego stołu” poświęcona problemowi dekolonizacji Konga. Podczas obrad zakończonych w lutym 1960 r., udało się wypracować porozumienie, w myśl którego Kongo miało być państwem unitarnym, złożonym z kilku posiadających znaczną niezależność prowincji. Było to nawiązanie do wypracowanego w 1910 r. sposobu zarządzania Kongiem za pośrednictwem lokalnych wodzów. W ciągu siedmiu lat na terenie Konga działało już 6 tysięcy podobnych lokalnych organów. W tej sytuacji Belgowie, aby jakoś opanować tą liczną gromadę lokalnych przywódców zdecydowali się na podzielenie zarządzanych przez Afrykanów obszarów w sektory. Na początku lat 50. XX wieku nastąpiła kolejna reforma – 6 tysięcy dawnych jednostek zamieniono na 460 okręgów wodzowskich i 519 sektorów. Lokalne władze miały dbać o przestrzeganie miejscowego prawa.

Niestety reforma administracji lokalnej z 1953 r. była już spóźniona, gdyż wielu miejscowych żyło w mieszanych społecznościach skupionych w miastach i w pobliżu kopalni, które dawały miejsce pracy dla tysięcy Murzynów. O skali zjawiska wymownie świadczy fakt, że w chwili uzyskania niepodległości w podobnych okręgach żyło ok. ¼ ludności Konga Belgijskiego[32]. Co zrozumiałe większość obowiązków administracyjnych spoczywała na afrykańskich urzędnikach, Europejczycy pełnili jedynie najważniejsze funkcje i zazwyczaj większość zadań spadało na miejscowych – w 1936 r. w całym Kongu było tylko 728 białych urzędników odpowiedzialnych za 104 okręgi administracyjne[33].