Najemnicy – czyli Rafał Gan – Ganowicz w Kongo | część 1

Jesienią 1959 r. podczas jednego z wieców w Stanleyville doszło do wybuchu niepokojów, po tym, jak głos zabrał P. Lumumba. Władze lokalne osadziły agitatora w więzieniu, które opuścił dopiero na początku 1960 r., aby wziąć udział we wspomnianym kongresie. Zawarte podczas brukselskiego kongresu porozumienie było jednak bardzo kruche. Od samego początku swojej działalności P. Lumumba głosił walkę z rasizmem, szybką industrializację kraju, bezpłatną służbę zdrowia, darmowy dostęp do edukacji, a jednocześnie domagał się, aby kraj opuścili wszyscy biali, którzy nie zgadzają się z przyjętym przez niego programem[34]. Co zrozumiałe podobny program w latach 50. i 60. XX wieku był dla wielu równoznaczny z usunięciem białych oraz przejęciem ich majątków przez powstające państwo.

Zwolennicy P. Lumumby uzyskali w rozpisanych w maju 1960 r. wyborach ok. 25% mandatów. Wobec panującego wówczas rozdrobnienia politycznego oznaczało to zwycięstwo MNC-L. Niestety, dążący do stworzenia podstaw demokratycznego państwa przywódcy kongijscy nie byli w stanie podążać dalej drogą demokratycznych reform i zadecydowali, że o tym kto obejmie poszczególne stanowiska nie zadecydują wybory, ale zakulisowe ustalenia, w wyniku których prezydentem został J. Kasavubu, a premierem P. Lumumba. W tej sytuacji dla M. Czombego nie pozostało już żadne stanowisko, które mógłby zająć, i jednocześnie zachować twarz, wobec czego oskarżył J. Kasavubu oraz P. Lumumbę o niedotrzymanie przedwyborczych porozumień z CONAKAT i doprowadził do secesji Katangi[35].

Realia panujące w ówczesnym Kongo pozwalają zrozumieć zarówno P. Lumumbę, jak i M. Czombego. Trzeba jednoznacznie podkreślić, że w całym kraju było zaledwie kilka osób z wyższym wykształceniem wywodzących się z ludności miejscowej[36]. Ta zatrważająca sytuacja wynikała z prowadzonej przez belgijską administrację polityki, w myśl której najpierw utworzono szeroką bazę szkolnictwa średniego, a następnie zamknięto Afrykanom dostęp do szkół wyższych – władze potrzebowały maszynistek, sekretarek i znających system podwójnego księgowania rachmistrzów[37]. Niepoślednią rolę w kongijskiej gospodarce odgrywały wielkie europejskie koncerny, które tworzyły silne związki z belgijskimi osadnikami. Nie był to proces odosobniony. W całej Afryce na terenach gdzie wydobywano minerały miały miejsce podobne kontakty, które prowadziły do dalszego upośledzenia gospodarczego ludności miejscowej. Dla porównania dochód „na głowę mieszkańca” na terenach wydobycia w przededniu II wojny światowej wynosił w Kongo Belgijskim 13 funtów szterlingów, podczas gdy na ziemiach zależnych od korony brytyjskiej od 56 w Afryce Południowej do 38 w dzisiejszym Zimbabwe i Zambii. Na pozostałych obszarach zaś poniżej 10 funtów[38].

Oprócz kopalń ważnym elementem kongijskiego krajobrazu były plantacje, które w kongijskiej prowincji Kiwu obejmowały głównie obszary najlepszych ziem, odebranych ludności afrykańskiej. Nie był to jednostkowy przypadek. W Kongo nie doszło do odebrania ziemi miejscowym w takim stopniu jak miało to miejsce np. w Kenii, gdzie działania tego rodzaju zostały nazwane „polityką białych wzgórz”. Plantacje według zamysłu władz kolonialnych miały dostarczać płody rolne dla metropolii, podczas gdy potrzeby lokalnych rynków zaspokajać miały mniejsze zbiory afrykańskich rolników[39].

Wobec narastającej radykalizacji nastrojów społecznych, na co wpływ miała również prowadzona przez całe dziesięciolecia belgijska polityka maksymalnego wykorzystania kolonii, doszło w końcu do pogromów i prześladowań białej ludności. Miejscowa ludność wiejska nie była wykształcona, przez co hasła szerzone przez P. Lumumbę i jego partię odczytała jako jednoznaczne wezwanie do rewolucji i mordowania białych, czego nie był w stanie powstrzymać przywódca MNC-L, jak również jego współpracownicy i następcy.

Co więcej, podejmowane przez premiera działania nie tylko nie służyły rozładowaniu napięć, które narosły po latach brutalnego wykorzystywania społeczeństwa kongijskiego przez białych, ale wręcz ułatwiały działanie różnego rodzaju prowokatorom, przeciwko którym początkowo występowały oddziały Force Publique. Niestety biali oficerowie służący w tej formacji utracili kontrolę nad sytuacją[40], w związku z czym interweniować musiały oddziały belgijskie.

Dowodzący siłami zbrojnymi belgijski generał Emil Janssen podejmował jeszcze próby opanowania sytuacji i odzyskania kontroli nad wojskiem m.in. poprzez awansowanie wszystkich żołnierzy o jeden stopień[41], były to już jednak działania spóźnione. Co więcej rząd premiera P. Lumumby ostro potępił operację „Camoens” przeprowadzoną przez wojska belgijskie, której celem była ewakuacja jak największej ilości białych mieszkańców Konga[42]. Jednocześnie pomiędzy premierem nowego kongijskiego rządu a sekretarzem generalnym ONZ doszło do serii nieporozumień, które zakończyły się nawiązaniem kontaktów pomiędzy Związkiem Radzieckim a Republiką Kongo.