Tego dnia 1937 roku zmarła Antonina Leśniewska, polska farmaceutka, właścicielka pierwszej żeńskiej apteki w Petersburgu
Przez całe życie walczyła z uprzedzeniami, które mówiły jej, że nie powinna, nie może, nie da rady. Antonina Leśniewska udowodniła, że kobieta w farmacji to nie wyjątek, a przyszłość – założyła pierwszą żeńską aptekę w Petersburgu, otwierając drzwi kolejnym pokoleniom. Jej historia to opowieść o determinacji, przełamywaniu barier i rewolucji, która zaczęła się od jednej kobiety i jej marzenia o nauce.
Druga połowa XIX wieku i początek XX wieku były okresem dynamicznych zmian społecznych i naukowych. W Europie, a zwłaszcza w Imperium Rosyjskim, kobiety wciąż napotykały znaczne ograniczenia w dostępie do edukacji i zawodów uznawanych za domenę mężczyzn. Pomimo stopniowej liberalizacji systemów oświatowych, wykształcenie wyższe dla kobiet było rzadkością, a możliwości rozwoju zawodowego pozostawały bardzo ograniczone.
W Imperium Rosyjskim pierwsze zmiany nastąpiły w latach 70. XIX wieku, kiedy to zezwolono kobietom na zdobywanie wykształcenia farmaceutycznego. Nadal jednak pozostawały liczne bariery społeczne i prawne, a pracodawcy niechętnie zatrudniali kobiety, zwłaszcza w zawodach związanych z medycyną i farmacją. W tym samym czasie w Europie Zachodniej rosła świadomość potrzeby równości edukacyjnej, co prowadziło do stopniowego otwierania uczelni dla studentek.
Na ziemiach polskich, pod zaborami, sytuacja kobiet również była trudna. Polskie studentki, które chciały zdobyć wykształcenie wyższe, często wyjeżdżały za granicę, m.in. do Petersburga, Zurychu czy Paryża. Właśnie w Petersburgu działały Kursy Bestużewskie, instytucja umożliwiająca kobietom dostęp do nauki na poziomie akademickim, którą ukończyła Antonina Leśniewska. W Polsce pierwsze studentki pojawiły się na Uniwersytecie Jagiellońskim dopiero w latach 90. XIX wieku.
W tym kontekście działalność Antoniny Leśniewskiej miała nie tylko znaczenie dla farmacji, ale także dla równości kobiet w zawodach naukowych i medycznych. Jej sukces był kamieniem milowym w walce o prawa kobiet do pracy i edukacji w Rosji oraz Polsce.
Kim była Antonina Leśniewska?
Antonina Leśniewska urodziła się w 1866 roku w Warszawie, w rodzinie o medycznych tradycjach. Jej ojciec, Bolesław Leśniewski, był lekarzem, co miało ogromny wpływ na jej zainteresowania i ścieżkę zawodową. Do 1882 roku mieszkała w Warszawie, gdzie ukończyła sześcioletnią pensję Henryki Czarnockiej.
Następnie cała rodzina przeniosła się do Petersburga, gdzie ojciec Antoniny dostrzegał lepsze perspektywy zawodowe. Tam kontynuowała edukację w katolickiej szkole przy kościele św. Katarzyny – miejscu pochówku Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Już od najmłodszych lat fascynowała ją medycyna i praca ojca, jednak zdecydowała się na farmację. W 1889 roku ukończyła Kursy Bestużewskie, które były jedyną wyższą uczelnią dla kobiet w Rosji. Instytucja ta oferowała dwa główne kierunki: humanistyczny oraz fizyczno-matematyczny. Mimo ukończenia studiów jej droga do zawodu farmaceutki była pełna przeszkód, wynikających z ograniczeń prawnych i uprzedzeń społecznych wobec kobiet w tej profesji.
Przełamywanie barier i pierwsze sukcesy
Jednym z pierwszych wyzwań, przed którym stanęła, było nadrobienie braków w edukacji. Szkoły żeńskie nie nauczały łaciny na poziomie wymaganym w farmacji. Aby uzyskać wymagane kwalifikacje, Antonina musiała zdać egzamin z tego języka w męskim gimnazjum, co zakończyło się sukcesem.
Kolejnym krokiem było odbycie trzyletnich praktyk aptekarskich, co okazało się znacznie trudniejsze, niż mogłaby przypuszczać. Pomimo tego, że od 1871 roku kobiety miały prawo do wykonywania zawodu farmaceutki, właściciele aptek niechętnie zatrudniali kobiety, obawiając się o reputację swoich zakładów.
Dzięki wsparciu ojca Antoninie udało się w końcu rozpocząć praktyki. W swoich wspomnieniach z 1914 roku pisała:
Pierwsza mikstura, którą wykonywałam według recepty mojego ojca, sprawiła mi wielką przyjemność. Pamiętam nawet, że zapisana była pewnej znajomej, chorej kobiecie, która, jak się dowiedziałam następnego dnia, wkrótce po zażyciu leku poczuła się lepiej i szybko powróciła do zdrowia.
Po śmierci ojca Antonina musiała przerwać praktyki i podjąć pracę zarobkową. Gdy wreszcie mogła wrócić do nauki, nadal napotykała liczne trudności – apteki niechętnie przyjmowały kobiety na staże. Ostatecznie znalazła placówkę w guberni twerskiej, gdzie dodatkowo pracowała jako guwernantka dzieci właściciela apteki. Pomimo trudnych warunków, ukończyła praktyki i 16 października 1893 roku zdała egzamin na pomocnicę aptekarską, co otworzyło jej drogę do dalszej kariery.
Apteka i rewolucyjne zmiany w farmacji
W 1897 roku Antonina uzyskała tytuł prowizora w Wojskowej Akademii Medycznej. Dwa lata później napotkała kolejną przeszkodę – władze uczelni odmówiły jej przyjęcia na studia farmaceutyczne, argumentując, że dotychczas żadna kobieta nie zdobyła tego stopnia naukowego. Po latach zmagań, w 1900 roku, jako pierwsza kobieta w Rosji uzyskała stopień magistra farmacji.
Dzięki temu mogła rozpocząć starania o otwarcie własnej apteki. Po dwóch odmowach wreszcie uzyskała pozwolenie i w 1901 roku otworzyła pierwszą w Imperium Rosyjskim aptekę prowadzoną wyłącznie przez kobiety. Placówka znajdowała się przy Prospekcie Newskim, w pobliżu kościoła św. Katarzyny. W czerwcu tego samego roku gazeta „Nowoje Wriemia” pisała:
Wczoraj w Petersburgu otwarto pierwszą żeńską aptekę Antoniny Leśniewskiej. Cały jej personel stanowią kobiety, z wyjątkiem jednego mężczyzny zatrudnionego do prowadzenia rozmów z klientami mężczyznami w delikatnych sprawach.
Leśniewska zatrudniała kobiety w wieku 16-26 lat, wprowadzając nowatorski siedmiogodzinny system pracy na dwie zmiany. Jej apteka szybko zdobyła renomę “wzorowej apteki”.
Antonina Leśniewska – powrót do Polski i ostatnie lata
Po I wojnie światowej, angażując się w pomoc polskim uchodźcom, Antonina musiała opuścić Rosję. Po rewolucji bolszewickiej jej firma została upaństwowiona, a ona sama ledwo uniknęła aresztowania. W 1919 roku powróciła do Warszawy, gdzie, mimo trudnych warunków prawnych, otworzyła kolejną aptekę. Dziś w jej dawnym lokalu mieści się Muzeum Farmacji im. Antoniny Leśniewskiej.
Antonina Leśniewska zmarła w 1937 roku, pozostawiając niezatarte piętno w historii farmacji i walki o prawa kobiet.
