Tego dnia 1867 roku urodził się Adam Stefan Sapieha, polski kardynał
W polskiej historii są postacie, które zapisały się na kartach dziejów nie tylko dzięki swoim decyzjom, ale także ich konsekwencjom. Adam Stefan Sapieha to jeden z tych, których życie, pełne wyborów i trudnych dylematów, wciąż prowokuje do refleksji. Jako polityk i duchowny, stawał przed wyzwaniami, które wymagały od niego nie tylko odwagi, ale i nieustannego balansowania między wiarą a interesem narodowym.
Adam Stefan Stanisław Bonifacy Józef Sapieha urodził się 14 maja 1867 roku w Krasiczynie, w rodzinie o długich tradycjach arystokratycznych. Był najmłodszym synem Adama Stanisława Sapiehy, znanego działacza niepodległościowego, oraz Jadwigi z Sanguszków. Jego rodzina nosiła książęcy tytuł, a ojciec był bliskim współpracownikiem wielu polskich działaczy patriotycznych, co miało wpływ na całe jego życie.
Atmosfera, która panowała w domu Sapiehów, była silnie związana z życiem publicznym, społecznym i religijnym. Już od najmłodszych lat Adam Sapieha miał okazję uczestniczyć w audiencjach u papieża Leona XIII, który był osobistym przyjacielem jego ojca. Takie kontakty miały ogromny wpływ na wybór drogi kapłańskiej przez młodego Sapiehę.
Po ukończeniu szkoły średniej, Adam Sapieha uzyskał świadectwo dojrzałości w IV Wyższym Gimnazjum we Lwowie w 1886 roku. Początkowo zdecydował się na studia prawnicze, które rozpoczął na Uniwersytecie Wiedeńskim w 1886 roku. Jednak jego droga intelektualna była dość zróżnicowana. W latach 1887–1888 kontynuował naukę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, by ostatecznie wrócić do Wiednia, gdzie w 1890 roku uzyskał absolutorium.
W tym czasie, równolegle z nauką prawniczą, uczęszczał z bratem Janem Piotrem na Instytut Katolicki w Lille. Jednak teoretyczne studia prawnicze nie okazały się tym, co miało go w życiu ostatecznie pociągnąć. W 1890 roku Adam Sapieha podjął decyzję o rozpoczęciu studiów teologicznych na Uniwersytecie Jezuickim w Innsbrucku, a dwa lata później, w 1892 roku, został inkardynowany do archidiecezji lwowskiej.
Adam Stefan Sapieha – droga do kapłaństwa
Po zakończeniu studiów teologicznych, Adam Sapieha otrzymał święcenia diakonatu 15 lipca 1893 roku w kaplicy seminaryjnej we Lwowie, z rąk biskupa Jana Puzyny. Zaledwie kilka miesięcy później, 1 października tego samego roku, przyjął święcenia kapłańskie, również z rąk biskupa Puzyny.
Po święceniach, w 1894 roku, młody kapłan został skierowany do pracy duszpasterskiej w Jazłowcu, gdzie pełnił funkcję kapelana panien z rodzin ziemiańskich w domu Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia NMP. Choć ubiegał się o objęcie parafii w Dunajowie, ostatecznie skierowano go do parafii Skała, którą jednak ostatecznie nie objął.
W 1895 roku Adam Sapieha odbył podróż na Górny Śląsk, gdzie głosił rekolekcje dla Polaków. Jego zaangażowanie w duszpasterstwo oraz działalność na rzecz Polaków za granicą były wyrazem jego duchowej pasji i troski o wspólnotę narodową. Po powrocie do Polski, w 1897 roku, został mianowany sekretarzem sądu metropolitalnego we Lwowie, egzaminatorem prosynodalnym oraz wicerektorem seminarium duchownego. To był początek jego intensywnej pracy duszpasterskiej i administracyjnej w Kościele katolickim.
Studia i wykształcenie
Zanim Adam Sapieha powrócił do Polski, wyjechał do Rzymu na dalsze studia. W 1896 roku uzyskał stopień doktora obojga praw – kanonicznego i cywilnego – na Papieskim Ateneum Laterańskim. To był niezwykle ważny etap w jego życiu, ponieważ pozwolił mu nie tylko pogłębić wiedzę teologiczną, ale również zdobyć cenne kompetencje w zakresie prawa kościelnego. Dzięki tym studiom, Sapieha zdobył także niezwykle istotne umiejętności, które miały duże znaczenie w jego pracy duszpasterskiej i administracyjnej. W Rzymie miał okazję nawiązać bliskie relacje z papieżem Leonem XIII oraz polskimi hierarchami kościelnymi, co pozwoliło mu zyskać wpływy w kręgach watykańskich. Podczas swojego pobytu we Włoszech towarzyszyli mu m.in. arcybiskup Franciszek Symon oraz kardynał Mieczysław Ledóchowski, którzy odegrali istotną rolę w jego dalszej karierze kościelnej.
W tym czasie Adam Sapieha odbył również podróż do Bośni, gdzie zapoznał się z sytuacją polskich emigrantów, którzy osiedlili się na tych terenach. Jego zainteresowanie losem rodaków za granicą było głęboko zakorzenione w jego przywiązaniu do spraw narodowych, co widać w jego zaangażowaniu w pomoc Polakom, którzy znaleźli się poza granicami ojczyzny.
Adam Stefan Sapieha – powrót do kraju i dalsze obowiązki
Po powrocie do Polski w 1897 roku Adam Sapieha kontynuował swoją działalność duszpasterską. Został mianowany przez arcybiskupa Józefa Bilczewskiego wikariuszem parafii św. Mikołaja we Lwowie oraz kanonikiem kapituły katedralnej. Szybko podjął również działania na rzecz organizowania Związku Katolicko-Społecznego, stowarzyszenia opartego na nauce papieskiej zawartej w encyklice Leona XIII, Rerum novarum. Celem Związku było zjednoczenie katolickich środowisk w obliczu wyzwań społecznych i politycznych, które miały duży wpływ na życie codzienne Polaków na przełomie XIX i XX wieku.
Dalsze lata kariery Sapiehy były związane z intensywną pracą duszpasterską, organizowaniem inicjatyw katolickich oraz zdobywaniem coraz wyższego uznania w Kościele. Jego zaangażowanie w sprawy społeczne i religijne miało kluczowe znaczenie w jego dalszym rozwoju kariery, która ostatecznie doprowadziła go na najwyższe szczeble duchowieństwa w Polsce.
Adam Stefan Sapieha – tajny szambelan Piusa X
19 lutego 1906 roku Adam Stefan Sapieha otrzymał z rąk papieża Piusa X nominację na stanowisko szambelana papieskiego, czyli Cameriere Segreto Partecipante della Sua Santità. W praktyce oznaczało to, że Adam Stefan Sapieha stał się nieformalnym ambasadorem spraw polskich przy Stolicy Apostolskiej. Został obdarzony zadaniem doradzania papieżowi w kwestiach dotyczących sytuacji Kościoła katolickiego na ziemiach polskich pod zaborami.
Ta decyzja papieża była realizacją pomysłu Józefa Teodorowicza, arcybiskupa ormiańskiego z Lwowa, który był bliskim przyjacielem Sapiehy. Teodorowicz, widząc wagę spraw polskich w kontekście Kościoła, uznał, że Adam Stefan Sapieha będzie odpowiednią osobą do reprezentowania interesów polskiego duchowieństwa w Rzymie.
Adam Stefan Sapieha aktywnie angażował się w różne interwencje dotyczące spraw polskich, starając się mieć wpływ na wydarzenia i decyzje, które miały ogromne znaczenie dla Polaków. Wśród jego działań były m.in.:
- interwencja w sprawie strajku dzieci polskich we Wrześni (1901), kiedy to polskie dzieci zmuszone były do nauki w języku niemieckim,
- misja dyplomatyczna do Petersburga w lipcu 1906 roku, mająca na celu interwencję w kwestii nominacji biskupich w Królestwie Polskim,
- działania mające na celu ograniczenie wpływów prałata Umberto Benigniego, który miał inne podejście do Kościoła na ziemiach polskich.
Dodatkowo, w 1911 roku Adam Stefan Sapieha współorganizował pierwsze polskie biuro prasowe w Rzymie, którego celem była promocja spraw polskich na arenie międzynarodowej.
Biskup krakowski – początek posługi i I wojna światowa
8 listopada 1911 roku, cesarz Franciszek Józef mianował Sapiehę biskupem diecezjalnym krakowskiej diecezji. To wydarzenie zostało formalnie potwierdzone przez Konsystorz papieski 27 listopada tego samego roku, a papież Pius X ogłosił odpowiednią bullę nominacyjną tego dnia. 17 grudnia 1911 roku Adam Stefan Sapieha otrzymał sakrę biskupią w kaplicy Sykstyńskiej z rąk samego papieża Piusa X. W ceremonii brały udział liczne ważne postacie, w tym arcybiskup Augusto Silj oraz biskup Agostino Zampini.
Ingres biskupa Sapiehy do katedry wawelskiej miał miejsce 3 marca 1912 roku. To była uroczystość, w której Sapieha oficjalnie objął urząd biskupa krakowskiego. Wśród uczestników znaleźli się bliscy biskupa, jego rodzina oraz liczni duchowni. Obecni byli również przedstawiciele władz państwowych, w tym Stanisław Badenie, marszałek krajowy Galicji, oraz Michał Bobrzyński, namiestnik Galicji. Z okazji tego wydarzenia zorganizowano poczęstunek dla ubogich, który odbył się w Domu Pracy na Kazimierzu.
Wkrótce po objęciu urzędu biskupiego, Sapieha podjął szereg działań, które miały na celu poprawę sytuacji społecznej i duchowej w Krakowie. W 1912 roku rozpoczął inicjatywę stworzenia pierwszego w Krakowie duszpasterstwa akademickiego, które miało swoją siedzibę przy kolegiacie św. Anny.
Rok później, w 1913 roku, biskup powołał komitety parafialne do pomocy ubogim. Jednym z bardziej symbolicznych gestów był również jego decyzja o sprowadzeniu ciała biskupa Karola Skórkowskiego do Krakowa. W tym samym roku, z okazji setnej rocznicy śmierci księcia Józefa Poniatowskiego, Sapieha odprawił mszę na Błoniach w Krakowie.
Przeciwnik Legionów i działalność charytatywna podczas wojny
Po wybuchu I wojny światowej Sapieha zdecydowanie sprzeciwił się Legionom Józefa Piłsudskiego. Już w 1914 roku wyraził swoją opinię, w której stwierdził, że Piłsudski dąży do stworzenia Polski „socjalistycznej i żydowskiej”. Biskup Sapieha, będąc przeciwnikiem tego typu koncepcji politycznych, skoncentrował się na działalności humanitarnej.
W 1914 roku powołał Komitet Ratunkowy dla Dotkniętych Klęską Wojny, który później przekształcił się w Książęco-Biskupi Komitet Pomocy dla Dotkniętych Klęską Wojny (KBK). Komitet ten koordynował pomoc humanitarną i zajmował się szerokim zakresem działań na rzecz potrzebujących.
W strukturach KBK działały sekcje zajmujące się:
- opieką sanitarną,
- opieką doraźną,
- pomocą dla dzieci.
Dzięki zaangażowaniu Sapiehy, w 1915 roku Nagroda im. Jerzmanowskich, w wysokości 44 000 koron, została przekazana na utworzenie ruchomych kolumn sanitarnych, które miały za zadanie wspierać walczących mieszkańców Galicji w czasie epidemii. Kolumny były wyposażone w lekarzy, pielęgniarki oraz środki sanitarno-dezynfekcyjne.
Rok 1916 przyniósł kontrowersje, kiedy Sapieha podjął decyzję o niezezwoleniu na pochówek Henryka Sienkiewicza w katedrze wawelskiej, co spotkało się z oporem części opinii publicznej. W tym samym roku, 24 grudnia, odwiedził Adama Chmielowskiego (Brata Alberta) w schronisku albertynów, gdzie ten przebywał. Po kilku dniach Brat Albert zmarł, a Sapieha w 1917 roku interweniował w sprawie zniesienia Twierdzy Kraków, co miało umożliwić mieszkańcom odbudowę domów na obrzeżach miasta.
W tym samym roku biskup Sapieha objął również przewodnictwo prezydium sekcji krakowskiej c.k. Funduszu Wdów i Sierot, który zajmował się pomocą rodzinom dotkniętym skutkami wojny.
Adam Stefan Sapieha – nabożeństwo po odzyskaniu niepodległości
W 1918 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Adam Stefan Sapieha przewodniczył nabożeństwu z okazji wyzwolenia Krakowa, które miało miejsce 3 listopada 1918 roku. Było to jedno z wielu wydarzeń, które potwierdzały jego znaczną rolę w kształtowaniu życia kościelnego i społecznego w Polsce, zwłaszcza w trudnych czasach wojny oraz niepewności politycznej.
Adam Stefan Sapieha w II Rzeczypospolitej Polskiej
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, społeczeństwo miało wielkie nadzieje na to, że Adam Stefan Sapieha, mimo braku nominacji kardynalskiej, zostanie wyróżniony tą zaszczytną godnością. Przypomnijmy, że dwóch jego poprzedników, arcybiskupów, zostało mianowanych kardynałami.
Niestety, papież Benedykt XV 23 września 1920 roku mianował Sapiehę asystentem tronu papieskiego oraz hrabią rzymskim. Choć był to pewien znak uznania dla jego zasług kościelnych, nie spełnił on oczekiwań dotyczących kardynalatu.
Jednym z pierwszych, istotnych działań Adama Stefana Sapiehy po zakończeniu wojny była interwencja w Watykanie w sprawie Achille Rattiego, który wówczas pełnił funkcję wizytatora apostolskiego w Polsce. Ratti, który później został papieżem Piusem XI, miał podobno proniemieckie stanowisko w kwestii przynależności Górnego Śląska, co budziło wątpliwości wśród polskiego duchowieństwa. Ponadto, jego plany dotyczące podpisania konkordatu z Polską, które Sapieha uznawał za niekorzystne dla Kościoła, nie przypadły mu do gustu.
Adam Stefan Sapieha, będąc zdecydowanym zwolennikiem całkowitej niezależności Kościoła polskiego od władzy świeckiej, sprzeciwiał się tego rodzaju inicjatywom. Ratti natomiast dążył do równouprawnienia prymasów w Polsce, co mogło zagrozić tradycyjnemu prymatowi arcybiskupa gnieźnieńskiego.
W 1919 roku, podczas obrad polskich biskupów w Gnieźnie, Adam Stefan Sapieha wyprosił Rattiego z sali, twierdząc, że „Kościół polski chce rozstrzygać swoje sprawy bez wpływów zewnętrznych”. Ten konflikt najprawdopodobniej przyczynił się do tego, że po wyborze Rattiego na papieża, Sapieha nie otrzymał kapelusza kardynalskiego za pontyfikatu Piusa XI.
12 listopada 1922 roku Adam Stefan Sapieha został wybrany na senatora z ramienia Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej. Po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza, Sapieha zorganizował nabożeństwa żałobne i wydał odezwę piętnującą to straszne wydarzenie. Było to jednak jego pierwsze i ostatnie wystąpienie w roli senatora, ponieważ już 9 marca 1923 roku złożył mandat. Decyzja ta była podyktowana papieskim zakazem sprawowania godności publicznych przez hierarchów kościelnych.
Arcybiskup metropolita krakowski Adam Stefan Sapieha
14 grudnia 1925 roku, zaledwie kilka tygodni po podniesieniu diecezji krakowskiej do rangi archidiecezji (28 października 1925 roku), papież Pius XI mianował Adama Stefana Sapiehę na stanowisko pierwszego arcybiskupa metropolitę krakowskiego. Ceremonia ingresu odbyła się 17 stycznia 1926 roku w katedrze wawelskiej, gdzie z rąk biskupa Leona Wałęgi Sapieha otrzymał paliusz.
Adam Stefan Sapieha, obejmując tę ważną funkcję, szybko stał się nie tylko duchowym przewodnikiem, ale także aktywnie angażował się w działalność charytatywną. W 1924 roku powołał Ratunkowy Komitet Biskupi dla Niesienia Pomocy Biednym, a w 1926 roku założył Komitet Pomocy dla Dotkniętych Klęską Bezrobocia. Kolejnym jego ważnym osiągnięciem było utworzenie Caritas Archidiecezji Krakowskiej w 1934 roku, z silnym sprzeciwem wobec jej kontrolowania przez władze świeckie.
Społeczne zaangażowanie i decyzje w kwestiach edukacyjnych
Jako obrońca tradycji katolickiej, Sapieha sprzeciwiał się wspólnemu uczęszczaniu dzieci katolickich i żydowskich do szkół. Uważał, że dzieci żydowskie mogą mieć „zły wpływ na dzieci katolickie”, co było jednym z przykładów jego konserwatywnego podejścia do kwestii wychowania.
W 1923 roku, jako arcybiskup, Adam Stefan Sapieha powołał Komitet Artystyczno-Doradczy Restauracji Katedry Wawelskiej, co stanowiło odpowiedź na potrzeby konserwatorskie katedry wawelskiej. Ważnym momentem jego działalności stała się decyzja o złożeniu zwłok Juliusza Słowackiego w krypcie Wieszczów Narodowych w wawelskiej katedrze, choć zastrzegł, że będzie to ostatni pochówek na Wawelu.
Jednakże w 1935 roku, wyraził zgodę na pochówek marszałka Józefa Piłsudskiego w krypcie Świętego Leonarda, zaznaczając, że ma to być miejsce tymczasowe, dopóki nie zostanie przygotowane stałe miejsce na Wawelu.
W lutym 1939 roku Adam Stefan Sapieha zwrócił się do papieża Piusa XI z prośbą o zwolnienie z urzędu arcybiskupa metropolity z powodu pogarszającego się stanu zdrowia i zaawansowanego wieku. Po śmierci papieża Piusa XI złożył podobną prośbę do jego następcy, papieża Piusa XII, podczas audiencji 19 kwietnia 1939 roku.
Papież zlecił, aby nuncjusz apostolski w Polsce Filippo Cortese podjął decyzję w tej sprawie. Jednak po namowach m.in. Józefa Becka, Sapieha 7 maja 1939 roku wycofał swoją prośbę, wyrażając gotowość do dalszego pełnienia swojej funkcji w kontekście nadchodzącej wojny.
Konflikt wawelski
W drugiej połowie lat 30. XX wieku wybuchł tzw. konflikt wawelski, który dotyczył przeniesienia trumny Józefa Piłsudskiego z krypty Świętego Leonarda pod Wieżę Srebrnych Dzwonów na Wawelu. Decyzja Adama Stefana Sapiehy o przeniesieniu trumny, podjęta 23 czerwca 1937 roku, miała miejsce bez zgody władz państwowych i wywołała protesty zarówno wśród społeczeństwa, jak i w kręgach politycznych oraz wojskowych. W odpowiedzi na to wydarzenie, pojawiły się postulaty odebrania Sapiehie odznaczeń państwowych oraz wyłączenia Wawelu spod jego jurysdykcji.
Sapieha, broniąc swojej decyzji, napisał pismo do prezydenta Ignacego Mościckiego, tłumacząc, że przeniesienie trumny było konieczne, by zapewnić lepsze zabezpieczenie zwłok Piłsudskiego oraz uniknąć zakłóceń w powadze miejsca przez turystów. Ostatecznie, po interwencji władz państwowych oraz nuncjusza apostolskiego, Adam Stefan Sapieha 11 lipca 1937 roku przeprosił prezydenta, co zakończyło ten spór.
Adam Stefan Sapieha i II wojna światowa
Podczas II wojny światowej, w okresie kiedy prymas August Hlond przebywał na uchodźstwie we Francji, Adam Stefan Sapieha stał się faktycznym liderem Kościoła katolickiego na terenach Generalnego Gubernatorstwa. Natomiast zwierzchnikiem Kościoła w obszarach wcielonych do III Rzeszy był biskup Walenty Dymek.
Mimo trudnych warunków okupacyjnych, Sapieha podjął decyzję o pozostaniu w Polsce. Choć częściowo zmieniony układ terytorialny archidiecezji oraz włączenie jej części do Rzeszy uniemożliwiało mu swobodny dostęp do tych terenów, nie zdecydował się na opuszczenie Krakowa ani kraju. Decyzja ta była niełatwa, szczególnie w obliczu restrykcji narzucanych przez okupanta, jednak Sapieha postanowił pozostać wierny swojej ojczyźnie i Kościołowi.
Organizowanie pomocy w czasie okupacji
W obliczu narastającej grozy wojny, Adam Stefan Sapieha już pod koniec sierpnia 1939 roku podjął decyzję o ewakuacji najcenniejszych dzieł sztuki z Wawelu, które miały być przeniesione do bezpieczniejszych miejsc, takich jak Pałac Arcybiskupi. Zaledwie kilka miesięcy później, 3 listopada 1939 roku, władze niemieckie zakazały mu wstępu na Wawel, a 9 listopada Sapieha przekazał klucze do zamku posłańcowi generalnego gubernatora Hansa Franka.
Mimo tych trudności, Sapieha nie zaprzestał działań na rzecz wsparcia ofiar wojny i osób poszkodowanych w wyniku działań wojennych. Już 4 września 1939 roku powołał Obywatelski Komitet Pomocy, który miał na celu organizację pomocy dla potrzebujących. Komitet składał się z trzech sekcji: charytatywnej, gospodarczej i sanitarnej. Niestety, w sierpniu 1940 roku został rozwiązany przez niemieckie władze, jednak przez ten czas udało się zorganizować pomoc na dużą skalę. Sapieha osobiście wspierał działalność komitetu finansowo, przekazując część swoich funduszy na ten cel.
Również Rada Główna Opiekuńcza (RGO), jedyna formalnie uznana przez Niemców organizacja charytatywna w Polsce, zyskała wsparcie Sapiehy. Choć nie był on jej członkiem, pełnił nad nią duchowe kierownictwo i pomagał w pozyskiwaniu funduszy, które zostały przeznaczone na zakup żywności, odzieży oraz leków dla ludzi dotkniętych wojną. Stolica Apostolska przekazała RGO darowiznę, a zakupy były realizowane w nuncjaturze apostolskiej w Bernie – neutralnym kraju, który stał się jednym z kluczowych punktów dostarczania pomocy dla Polski.
Pomoc dla więźniów obozów i interwencje
Jednym z przykładów jego zaangażowania było zorganizowanie pomocy dla więźniów niemieckiego obozu Auschwitz. 18 grudnia 1940 roku Sapieha zainicjował akcję, w ramach której z okazji Świąt Bożego Narodzenia wysłano do obozu około 6 tysięcy paczek o wadze około 6 ton. Akcja ta stanowiła wyraz solidarności z osobami, które znalazły się w niewoli w wyniku brutalnej polityki niemieckiej.
W ciągu okupacji, Adam Stefan Sapieha wielokrotnie podejmował próby interwencji, apelując do władz niemieckich w sprawie traktowania ludności polskiej. Choć jego działania nie przyniosły trwałych efektów w polityce okupacyjnej, stanowiły one istotny gest sprzeciwu wobec barbarzyńskich działań okupanta.
2 listopada 1942 roku wystosował list do Hansa Franka, w którym sprzeciwił się brutalnemu traktowaniu Polaków, opisując okrucieństwa popełniane przez niemieckich żołnierzy oraz wspomniał o brutalnych mordach na Żydach. Zwrócił również uwagę na działania Baudienstjugend, grupy młodych Polaków zmuszonych do pracy przy budowie dróg.
Działalność w obliczu represji
W 1943 roku, Sapieha stał na czele inicjatywy ogłoszenia przez Komisję Episkopatu Polski orędzia, które miało na celu zwrócenie uwagi na ograniczanie swobód Polaków przez okupacyjne władze niemieckie. Z kolei w czerwcu 1943 roku wystosował list do Hansa Franka, protestując przeciwko stosowanej przez Niemców odpowiedzialności zbiorowej wobec Polaków. Sapieha spotkał się także z niemieckimi przedstawicielami, w tym z Josefem Bühlerem i Wilhelmem Koppe, gdzie poruszał kwestię odpowiedzialności zbiorowej oraz innych niehumanitarnych praktyk stosowanych przez okupanta.
W marcu 1944 roku, z uwagi na brutalne rzezie Ukraińskiej Powstańczej Armii wspieranej przez Niemców, Sapieha ogłosił odezwę w sprawie obrony Polaków przed tymi przemocami. Z kolei w kwietniu 1944 roku, po spotkaniu z Hansem Frankiem, podjął próbę interwencji, aby uznać Kraków za miasto otwarte, aby zapobiec jego zniszczeniu w trakcie nadchodzących działań wojennych.
Współpraca z rządem RP na uchodźstwie
Adam Stefan Sapieha utrzymywał bliską współpracę z rządem Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, zyskując pomoc materialną dla osób najbardziej poszkodowanych wojną. Jego korespondencja z Stolicą Apostolską była regularna, a listy były tajne przez cały okres wojny. W swoich pismach Sapieha apelował o wsparcie dla Kościoła w Polsce, a także o wyraźne potępienie niemieckiego terroru przez papieża Piusa XII.
W 1941 roku, kiedy niemieckie władze rozwiązały oficjalne seminarium duchowne w Krakowie, Sapieha zorganizował seminarium podziemne, które kontynuowało edukację duchowieństwa. Dodatkowo zlecił udzielanie potajemnego chrztu Żydom oraz wydawanie fałszywych metryk, mimo zakazu okupanta z 1942 roku.
Adam Stefan Sapieha po wojnie. Działalność po 1945 roku
Po zakończeniu II wojny światowej, Adam Stefan Sapieha natychmiast zaangażował się w odbudowę Polski i Kościoła. Jeszcze przed zakończeniem działań wojennych, interesował się przyszłą rolą Kościoła w Polsce i kształtem odradzającego się państwa. Podczas konferencji jałtańskiej niektórzy członkowie delegacji amerykańskiej wskazywali go jako możliwego kandydata do Rady Prezydenckiej, która miała zająć się organizowaniem tymczasowego rządu. Choć ostatecznie ta koncepcja nie została zrealizowana, Sapieha był rozważany jako uczestnik rozmów dotyczących przyszłości Polski, które miały odbyć się w Moskwie.
W marcu 1945 roku, w spotkaniu z generałem Michałem Rolą-Żymierskim, Sapieha przekazał swoje uwagi na temat reformy rolnej oraz gospodarki finansowej w Polsce. Ponadto, z jego inicjatywy w marcu 1945 roku rozpoczęto wydawanie „Tygodnika Powszechnego”, który stał się jednym z ważniejszych pism w Polsce powojennej.
W 1945 roku, Sapieha zwołał pierwsze po wojnie spotkanie biskupów w Częstochowie oraz odwiedził oboz koncentracyjny w Oświęcimiu. 3 lipca tego samego roku przekazał pełnię władzy w Kościele prymasowi Hlondowi.
Caritas i pomoc po wojnie
Po zakończeniu działań wojennych, w 25 sierpnia 1945 roku, Adam Stefan Sapieha ponownie powołał zlikwidowany przez wybuch wojny Caritas, obejmując jego przewodnictwo. Pod jego kierownictwem, w latach 1945-1950, organizacja uzyskała pomoc materialną od 27 zagranicznych organizacji charytatywnych. W 1945 roku Sapieha zaakceptował deklarację ideową organizacji Wolność i Niezawisłość, a 7 listopada złożył zeznania przed Międzynarodowym Trybunałem Wojennym w Krakowie.
Po wojnie Adam Stefan Sapieha nadal odgrywał kluczową rolę w odbudowie Kościoła w Polsce, będąc jednym z najważniejszych liderów tego procesu.
Kardynał Adam Stefan Sapieha
18 lutego 1946 roku papież Pius XII ogłosił decyzję o mianowaniu Adama Stefana Sapiehy kardynałem. Ceremonia nadania mu kapelusza kardynalskiego miała miejsce 23 lutego 1946 roku w bazylice św. Piotra w Watykanie. Podczas uroczystości papież przydzielił mu kościół Santa Maria Nuova na Forum Romanum, który stał się jego kościołem kardynalskim. Po powrocie do Krakowa, Sapieha został powitany przez mieszkańców miasta z wielką radością i entuzjazmem, gdyż od dawna oczekiwali oni momentu, w którym ich arcybiskup osiągnie tak wysoką godność.
Już 24 października 1946 roku, papież nadał mu także nadzwyczajne uprawnienia ordynariusza dla duchowieństwa i wiernych obrządku greckokatolickiego w wybranych diecezjach. To oznaczało, że Sapieha przejął odpowiedzialność za duchową opiekę nad tym specyficznym kręgiem wiernych w Polsce.
Po zerwaniu konkordatu przez władze polskie 12 września 1945 roku, Sapieha zaangażował się w działania mające na celu normalizację relacji między państwem a Kościołem. W maju 1947 roku reprezentował polski episkopat w rozmowach ze Stolicą Apostolską w Rzymie.
Już 23 kwietnia 1948 roku, kardynał wspólnie z prymasem Augustynem Hlondem wysłał list do prezydenta Bolesława Bieruta, w którym apelowali o rozpoczęcie rozmów pomiędzy władzami państwowymi a Kościołem. Wkrótce potem, Sapieha udał się do Rzymu, by podjąć działania na rzecz wyznaczenia specjalnego eksperta do spraw stosunków między Watykanem a Polską. Podczas tej wizyty papież Pius XII zapewnił go, że Stolica Apostolska nie kwestionuje granic Polski po II wojnie światowej, w tym przynależności Ziem Zachodnich i Północnych do Polski.
Po śmierci prymasa Hlonda papież Pius XII rozszerzył uprawnienia kardynała Sapiehy na wszystkie diecezje w Polsce, co miało miejsce 5 listopada 1948 roku. W grudniu tego samego roku Sapieha wystosował memoriał do prezydenta Bieruta, w którym stanowczo sprzeciwił się działaniom władz państwowych, takim jak:
- likwidacja szkół katolickich,
- ograniczenie dostępu duchowieństwa do chorych i więźniów,
- niszczenie prasy katolickiej,
- indoktrynacja obywateli,
- szkalowanie duchowieństwa i hierarchii kościelnej.
Działania kardynała w obronie Kościoła
Kardynał Sapieha wielokrotnie występował w obronie Kościoła, szczególnie podczas okresu nasilających się prześladowań ze strony reżimu komunistycznego. Był autorem listów protestacyjnych, które w 1950 roku wysyłał do Bieruta, potępiając represje wobec organizacji charytatywnej Caritas i innych działań wymierzonych w Kościół.
W marcu tego samego roku, obawiając się dalszej radykalizacji prześladowań, spisał oświadczenie, w którym stanowczo zaznaczał, że wszelkie wypowiedzi złożone podczas ewentualnego aresztowania będą nieprawdziwe. Był to jego sposób na obronę Kościoła przed rosnącym wpływem komunistycznego reżimu.
Adam Stefan Sapieha – choroba i ostatnie lata życia
W lipcu 1950 roku Sapieha zachorował poważnie, a w październiku tego samego roku przeszedł zawał serca. Choć początkowo jego stan zdrowia uległ poprawie, wkrótce musiał ograniczyć swoją działalność duszpasterską. W 1951 roku, po tym jak jego zdrowie się pogorszyło, przewodniczył swojej ostatniej mszy świętej 19 kwietnia. 3 maja tego samego roku przekazał obowiązki w archidiecezji krakowskiej wikariuszowi generalnemu Eugeniuszowi Baziakowi, który miał pełnić funkcję biskupa koadiutora.
Sapieha zmarł 23 lipca 1951 roku, w wieku 84 lat. Jego pogrzeb, który odbył się 28 lipca 1951 roku, był wyrazem ogromnego szacunku i wdzięczności zarówno ze strony duchowieństwa, jak i wiernych za jego długoletnią, pełną poświęcenia służbę Kościołowi. Został pochowany w Katedrze Wawelskiej, w krypcie pod Konfesją Świętego Stanisława.
Adam Stefan Sapieha i jego związki z Karolem Wojtyłą
Kardynał Adam Stefan Sapieha odegrał kluczową rolę w życiu Karola Wojtyły, późniejszego papieża Jana Pawła II. 1 listopada 1946 roku wyświęcił Wojtyłę na kapłana w kaplicy Pałacu Arcybiskupiego w Krakowie. To wydarzenie miało szczególne znaczenie, ponieważ Sapieha zdecydował się przyspieszyć termin święceń, by umożliwić Wojtyle wyjazd na studia specjalistyczne do Rzymu na Papieskie Ateneum Angelicum.
Pierwsze spotkanie między nimi miało miejsce już w 1938 roku, kiedy Sapieha wizytował parafię w Wadowicach, rodzinnym mieście przyszłego papieża. Wojtyła miał wtedy 18 lat i pełen zapał do pracy w Kościele. Z biegiem lat, Sapieha sprawował opiekę nad duchową formacją Wojtyły, który początkowo rozważał wstąpienie do zakonu karmelitów bosych. To właśnie dzięki wsparciu Sapiehy zdecydował się on zostać kapłanem.
Wielokrotnie, już jako papież, Jan Paweł II podkreślał, że Sapieha był dla niego ogromnym autorytetem. Podczas VII Pielgrzymki do Polski w 1999 roku wspominał go szczególnie, mówiąc:
Tutaj stoi pomnik kardynała, przed Franciszkanami. Książę niezłomny… A ja mam jeszcze w pamięci jego twarz, jego rysy, jego słowa, jego powiedzenia […]. Lata płyną naprzód, już wielu nie pamięta księcia kardynała Adama Stefana Sapiehy. Ci, którzy pamiętają tak jak ja, mają obowiązek przypominać, aby ta wielkość trwała i tworzyła przyszłość narodu i Kościoła na tej polskiej ziemi. Bóg Ci zapłać, Księże Kardynale, za to, czym byłeś dla nas, dla mnie, dla wszystkich Polaków strasznego okresu okupacji. Bóg Ci zapłać.
Adam Stefan Sapieha – odznaczenia i wyróżnienia
Kardynał Adam Stefan Sapieha był wielokrotnie wyróżniany za swoje zasługi na polu duchowieństwa i działalności społecznej. W 1936 roku, prezydent Ignacy Mościcki odznaczył go Orderem Orła Białego, najwyższym odznaczeniem państwowym w Polsce.
Dodatkowo, w 1924 roku otrzymał Wielką Wstęgę Orderu Odrodzenia Polski, a w 1921 roku Krzyż Komandorski z Gwiazdą tego samego orderu. W 1901 roku papież León XIII uhonorował go krzyżem Pro Ecclesia et Pontifice, a w latach 1917 i 1908 cesarz Austro-Węgier odznaczył go Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Franciszka Józefa oraz Orderem Korony Żelaznej.
Sapieha został także honorowym obywatelem kilku miast, m.in. Krakowa, Gorlic, Nowego Sącza i Oświęcimia. W 1975 roku Jan Paweł II odsłonił w Krakowie pomnik kardynała, który stał się symbolem jego niezłomnej postawy. Z kolei w 2001 roku, z okazji 150-lecia jego urodzin, Poczta Polska wydała kartkę pocztową poświęconą jego pamięci.
