Tego dnia 1817 roku w Solurze zmarł Tadeusz Kościuszko. Zakończyło się życie inżyniera wojskowego, dowódcy i symbolu walki o wolność na dwóch kontynentach. Poniżej pełna, rozwinięta, spójna narracja z zachowaniem wytycznych, uzupełniona o wyjaśnienia kontekstów, pojęć i instytucji
Nie każdy bohater mieści się w granicach jednego państwa. W historii Polski i Ameryki to właśnie Tadeusz Kościuszko stał się symbolem walki o wolność bez względu na narodowość, pochodzenie czy wyznanie. Inżynier, żołnierz, reformator i wizjoner – łączył ideały oświecenia z odwagą człowieka czynu, wierząc, że prawdziwa niepodległość zaczyna się od równości.
Tadeusz Kościuszko to jedna z tych postaci, które wymykają się prostym kategoriom. Był żołnierzem i inżynierem, myślicielem i praktykiem, człowiekiem, który łączył ideały oświecenia z realnym działaniem. Jego życie to opowieść o odwadze, równości i wolności – wartościach, które stały się fundamentem nowoczesnego myślenia o państwie i narodzie.
W skrócie:
- Tadeusz Kościuszko urodził się w 1746 roku w Mereczowszczyźnie na Polesiu i pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny, która z czasem się spolonizowała. Jego edukacja w Szkole Rycerskiej i pobyt we Francji ukształtowały go jako żołnierza i obywatela o nowoczesnych poglądach.
- Walczył w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych, gdzie jako inżynier wojskowy przyczynił się do zwycięstwa pod Saratogą i budowy twierdzy West Point. Za zasługi awansował na generała i przekazał swój amerykański majątek na edukację wyzwolonych niewolników.
- Po powrocie do kraju wspierał reformy Sejmu Czteroletniego, ograniczył pańszczyznę w swoich dobrach i opowiadał się za włączeniem chłopów do wspólnoty narodowej.
- W 1792 roku odznaczony Virtuti Militari za zwycięstwa w wojnie polsko-rosyjskiej, a po przystąpieniu króla do Targowicy zrezygnował z funkcji w geście protestu.
- 24 marca 1794 roku w Krakowie objął dowództwo insurekcji kościuszkowskiej, składając przysięgę wierności narodowi i wolności. Jego program społeczny obejmował zarówno chłopów, jak i kobiety oraz Żydów.
- Zwycięstwo pod Racławicami (4 kwietnia 1794) i Uniwersał połaniecki (7 maja 1794) stały się symbolami zjednoczenia wszystkich warstw społeczeństwa w walce o niepodległość.
- Po klęsce pod Maciejowicami (10 października 1794) trafił do rosyjskiej niewoli, a później dożył swoich dni w Szwajcarii, gdzie w 1817 roku sporządził testament znoszący poddaństwo w dobrach Siechnowicze.
- Jego ciało spoczęło na Wawelu (1818), a serce – po licznych peregrynacjach – umieszczono w Zamku Królewskim w Warszawie (1927, ponownie 1984), czyniąc z niego symbol nie tylko polskiej, ale i uniwersalnej wolności.
Tadeusz Kościuszko: pochodzenie, edukacja, pierwsze wybory
Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko urodził się 4 lutego 1746 w Mereczowszczyźnie na Polesiu (dziś Białoruś) jako czwarte dziecko Ludwika Tadeusza Kościuszki, miecznika brzeskiego i pułkownika regimentu buławy polnej litewskiej, oraz Tekli z Ratomskich. Ród wywodził się od dworzanina wielkoksiążęcego Konstantego Fiodorowicza zwanego „Kostiuszką”, któremu Zygmunt I Stary nadał w 1509 majątek Siechnowicze. Rodzina, początkowo rusko-białoruska, z czasem się spolonizowała. Wychowanie było katolickie, ale w dorosłym życiu Kościuszko deklarował deizm.
Pierwsze nauki pobierał od 1755 w Kolegium Pijarów w Lubieszowie. Po śmierci ojca (1758) wrócił do domu. Dziedzicem majątku został brat Józef, więc Tadeusz obrał służbę wojskową. W 1765 z inicjatywy Stanisława Augusta Poniatowskiego powstała Szkoła Rycerska (Korpus Kadetów). Dzięki wsparciu Czartoryskich Kościuszko wstąpił do Korpusu 18 grudnia 1765, wyróżniając się w naukach: historii, filozofii, prawie, językach, a przede wszystkim w matematyce i inżynierii. Ukończył szkołę jako kapitan, pozostając wcześniej instruktorem-podbrygadierem.
W 1769 wyjechał do Paryża jako stypendysta królewski. Doskonalił fortfikację w Akademii Wojskowej szwoleżerów gwardii królewskiej w Wersalu u Didiera-Grégoire’a Trincano, który kwestionował klasyczną, bastionową szkołę Vaubana. Pięć lat we Francji, stojącej u progu rewolucji, wzmocniło jego przekonania obywatelskie.
Tadeusz Kościuszko w Polsce przed Ameryką: Sosnowica, Drezno, decyzja o wyjeździe
Po powrocie latem 1774 (już po I rozbiorze) nie znalazł miejsca w zredukowanej armii Rzeczypospolitej. W Sosnowicy uczył Ludwikę Sosnowską i jej siostrę Katarzynę; nieudana próba ucieczki z Ludwiką miała zakończyć jego plany małżeńskie. Jesienią 1775 ruszył do Drezna, potem do Paryża, gdzie usłyszał o wojnie kolonii północnoamerykańskich z Wielką Brytanią.
W czerwcu 1776 prawdopodobnie odpłynął z Hawru do Filadelfii. „Nowiny” z 16 kwietnia 1777 odnotowały jego niebezpieczną podróż i nominację na inżyniera armii amerykańskiej. We wrześniu 1776 dostał zadanie fortyfikowania odcinka nad Delaware, a zimę 1776/1777 spędził przy umacnianiu Filadelfii.
Tadeusz Kościuszko w Armii Kontynentalnej: Saratoga, West Point, abolicjonistyczny testament
Na wiosnę 1777 trafił na północ pod rozkazy Horatia Gatesa. Fortyfikował obozy Armii Kontynentalnej, przyczyniając się do zwycięstwa pod Saratogą. Był współautorem umocnień West Point nad Hudsonem, co poparł Jerzy Waszyngton. Na własną prośbę przeniesiony na południe, dalej wygrywał inżynierią pola bitew. 13 października 1783 Kongres awansował go na generała brygady i nadał ziemię (ok. 250 ha) oraz pieniądze wypłacone później.
Kluczowe fakty:
- Po otrzymaniu zaległych poborów w 1798, mimo własnych trudności finansowych, przeznaczył środki na wyzwolenie i edukację czarnoskórych.
- Majątek w USA powierzył Thomasowi Jeffersonowi jako wykonawcy testamentu o wyraźnym charakterze abolicjonistycznym.
- Przyjęto go do Towarzystwa Cyncynatów (Society of the Cincinnati), elitarnego stowarzyszenia oficerów wojny o niepodległość.
W Filadelfii odwiedził go wódz Little Turtle; Kościuszko podarował mu pistolety z instrukcją użycia przeciw „każdemu, kto będzie chciał ciebie (twój lud) podbić”. Jego ordynansem był czarnoskóry Agrippa Hull.
Tadeusz Kościuszko po 1784: reformy w kraju, Sejm Czteroletni, wojna 1792
Do kraju wrócił 12 sierpnia 1784. Gospodarował w Siechnowiczach, ograniczając pańszczyznę do dwóch dni tygodniowo i zwalniając z niej kobiety, co wzbudziło sprzeciw okolicznej szlachty. W Sejmie Wielkim (1788–1792) rosła presja na reformy. 12 października 1789 król mianował go generałem majorem wojsk koronnych z pensją 12 000 zł rocznie.
Konfederacja Targowicka (14 maja 1792) z udziałem Szczęsnego Potockiego, Seweryna Rzewuskiego i Franciszka Ksawerego Branickiego przywołała interwencję rosyjską. 18 maja 1792 armia rosyjska wkroczyła do Rzeczypospolitej. Polacy cofnęli się na Bug i 18 czerwca wygrali Zieleńce, za co ustanowiono Order Virtuti Militari. Na pierwszej liście odznaczonych widniał Tadeusz Kościuszko.
Wyróżnił się jeszcze pod Włodzimierzem (7 lipca) i Dubienką (18 lipca 1792). 1 sierpnia 1792 otrzymał nominację na generała lejtnanta, lecz po przystąpieniu króla do Targowicy podał się 30 lipca do dymisji, pisząc, że zmiana okoliczności krajowych byłaby przeciwną pierwiastkowej mojej przysiędze i wewnętrznemu przekonaniu. Odrzucił dalsze pobory, zabiegał natomiast o awanse i nagrody dla oficerów. Gdy Szczęsny Potocki groził karami za publiczne noszenie Virtuti Militari, Kościuszko zgłosił się do „ukarania” sam, prosząc o oszczędzenie podwładnych.
Droga do powstania: emigracja 1792–1793, instrukcje i kalkulacja ryzyka
Większość działaczy politycznych przeniosła się do Lipska i Drezna. 26 sierpnia 1792 Narodowe Zgromadzenie Prawodawcze we Francji przyznało Kościuszce tytuł Obywatela Francji. W 1793 powstały dwa ośrodki spiskowe: emigracyjny i krajowy (Ignacy Józef Działyński, Karol Prozor). W Podgórzu (dziś Kraków) we wrześniu 1793 Kościuszko ocenił, że przygotowania są słabe, i odroczył termin insurekcji, pisząc w instrukcji:
Tak chwalebny cel wydźwignienia Narodu z jarzma niewoli […] powinien być dobrze zważony […] aby nie pogrążyć kraj w większą niewolę jeszcze, zatraceniem nawet kiedyś nadziei odzyskania onej.
Opóźnienie ułatwiło jednak zaborcom redukcję i rozproszenie wojsk polskich oraz wykrycie siatek spiskowych, co utrudniło późniejszy start powstania.
Insurekcja Kościuszkowska – przysięga, wolność i symbol narodowego oporu
24 marca 1794 roku na rynku w Krakowie tłum ludzi obserwował moment, który przeszedł do historii. Tadeusz Kościuszko, stając przed narodem, złożył uroczystą przysięgę jako Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej. Słowa, które wypowiedział, miały stać się manifestem nowoczesnego patriotyzmu:
Ja, Tadeusz Kościuszko, przysięgam w obliczu Boga całemu Narodowi Polskiemu, iż powierzonej mi władzy na niczyj prywatny ucisk nie użyję, lecz jedynie jej dla obrony całości granic, odzyskania samowładności Narodu i ugruntowania powszechnej wolności używać będę. Tak mi Panie Boże dopomóż i niewinna męka Syna Jego.
Była to nie tylko deklaracja wojskowa, lecz także etyczna. Kościuszko jasno określił, że walka nie ma służyć jednej warstwie społecznej. Jak wcześniej podkreślał: Za samą szlachtę bić się nie będę, chcę wolności całego narodu i dla niej wystawię tylko me życie. Tymi słowami otworzył nowy rozdział w polskim myśleniu o państwie i obywatelstwie.
Wkrótce po przysiędze Naczelnik wystąpił z odezwą do kobiet, wzywając je do moralnego wsparcia powstania i organizowania zaplecza obywatelskiego. Upomniał się również o ludność żydowską, obiecując, że zajmie się ich skargami i zapewni im prawo do uczestnictwa w życiu wspólnoty narodowej.
7 maja 1794 roku wydał Uniwersał połaniecki, dokument ograniczający poddanie chłopów i zmniejszający pańszczyznę, a jednocześnie regulujący relacje z dziedzicami. Był to przełomowy akt – po raz pierwszy państwo oficjalnie uznało chłopa za część narodu, a nie wyłącznie własność ziemianina.
Już miesiąc wcześniej, 4 kwietnia 1794 roku, pod Racławicami, Kościuszko odniósł jedno z najbardziej symbolicznych zwycięstw powstania. Na polu bitwy wyróżnił się chłop Wojciech Bartosz Głowacki, który ugasił płonący lont armatni czapką, ratując oddział przed stratami. W dowód odwagi Kościuszko nadał mu wolność, ziemię, szlachectwo i stopień chorążego. Wydarzenie to urosło do rangi mitu – obraz polskiego chłopa w sukmanie i kosą w dłoni stał się znakiem wspólnej walki wszystkich stanów o niepodległość.
Kościuszko wprowadzał także szereg innowacji organizacyjnych w wojsku:
- Rozwinął oddziały kosynierów, czyli ruchliwej milicji chłopskiej, wykorzystującej kosy bojowe jako podstawową broń piechoty.
- Opracował projekt i instrukcję dla strzelców celnych – lekkiej piechoty wzorowanej na amerykańskich Rangersach. Zatwierdzona 20 kwietnia 1791 przez Komisję Wojskową, przewidywała rekrutację wśród myśliwych i Kurpiów, znanych z precyzyjnego strzału.
- Zmodernizował strukturę dowodzenia, wprowadzając nacisk na inżynierię polową, mobilność i wykorzystanie terenu – doświadczenia, które wyniósł z wojny w Ameryce.
Insurekcja, trwająca od 24 marca do 16 listopada 1794 roku, była próbą ratowania niepodległości po rozbiorach, ale także społecznym eksperymentem – pierwszym w historii polskim ruchem narodowym o tak szerokiej podstawie społecznej. Zakończyła się jednak tragicznie. 10 października 1794 roku, w bitwie pod Maciejowicami, Kościuszko został ciężko ranny i dostał się do rosyjskiej niewoli. Osadzony w Twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu, przetrzymywany był w odosobnieniu.
Paradoksalnie, nawet w więzieniu pozostał wierny ideom wolności – tam właśnie miał skomponować dwa polonezy i walc, dedykowane armii polskiej. Dla współczesnych stanowił wzór człowieka, który łączył siłę żołnierza, humanizm filozofa i wrażliwość artysty.
Insurekcja Kościuszkowska upadła, lecz pozostawiła po sobie dziedzictwo, które przetrwało pokolenia – ideę, że nie ma wolności bez równości, a naród to wspólnota wszystkich jego obywateli.
Tadeusz Kościuszko po klęsce: uwolnienie, Ameryka, Francja i Szwajcaria, spór z Napoleonem
26 listopada 1796 car Paweł I uwolnił Kościuszkę po złożeniu przysięgi wiernopoddańczej, uzależniając to od wyjścia z więzień i zesłań ok. 20 000 Polaków. Warunek: nie wracać do Polski. Przez Finlandię i Sztokholm wyjechał do Wielkiej Brytanii, spotkał Williama Wordswortha, którego wiersze czytał w więzieniu, a następnie udał się do Stanów Zjednoczonych Ameryki, gdzie Thomas Jefferson pomógł mu w formalnościach.
Od 1797 mieszkał znów w Europie: Paryż, potem Szwajcaria. W 1799 dwukrotnie spotkał Napoleona Bonaparte. Pozostał sceptyczny: nie chciał wiązać sprawy polskiej z polityką cesarza. W Towarzystwie Republikanów Polskich postulował, by każdy członek nauczył czytać co najmniej czterech chłopów; kto by nie wypełnił zobowiązania, miał okryć się wieczną niesławą. W 1808 wydał podręcznik Obroty artylerii konnej. Od ok. 1808 mieszkał w Solurze u Franciszka Ksawerego Zeltnera (wójta Solury).
W 1815 Aleksander I chciał jego poparcia dla Królestwa Polskiego. Kościuszko odpowiedział, że projektowane granice są pośmiechem, i odjechał z Wiednia.
Wolność osobista poddanych, serce i śmierć
2 kwietnia 1817 sporządził testament znoszący poddanie w dobrach Siechnowicze:
Czując głęboko, że poddaństwo przeciwne jest prawu natury i pomyślności narodów, oświadczam niniejszem, iż znoszę je zupełnie i na wieczne czasy w majątku moim Siechnowicze […]. Uwalniam ich od wszelkich bez wyjątku danin, pańszczyzny i powinności osobistych […]. Wzywam ich tylko, aby dla dobra własnego i kraju starali się o zakładanie szkół i szerzenie oświaty.
15 września 1817 potwierdził u Jeffersona, że amerykańskie pieniądze mają służyć wyzwoleniu i edukacji czarnoskórych. Zmarł 15 października 1817 w Solurze. Badania genetyczne z 2021–2022 Michała Witta i Tadeusza Dobosza wskazały na zapalenie wsierdzia wywołane przez Cutibacterium acnes; nie znaleziono śladów patogenu tyfusu.
W 1818 zabalsamowane ciało sprowadzono do kraju i 23 czerwca złożono w krypcie św. Leonarda na Wawelu; w 1832 do sarkofagu. Zgodnie z wolą serce umieszczono w urnie u Emilii Zeltner. W 1895 trafiło do Muzeum Polskiego w Rapperswilu i kościoła św. Jana Chrzciciela. Sejm w 1921 uchwalił sprowadzenie serca; 15 października 1927 znalazło się na Zamku Królewskim w Warszawie, gdzie ponownie umieszczono je 31 sierpnia 1984 po odbudowie.
Tadeusz Kościuszko: ordery, kontrowersje o masonerię, świadectwa epoki
Odznaczenia i wyróżnienia:
- Virtuti Militari (1792) – jako pierwszy odznaczony, początkowo medal, potem Krzyż Kawalerski.
- Order Cyncynata – 5 maja 1784 z rąk Jerzego Waszyngtona w Filadelfii.
- Planetoida (90698) Kosciuszko nazwana przez astronoma Edwarda Bowella.
- Według przekazów Stanisław August Poniatowski chciał nadać mu Order Orła Białego (1792), lecz Kościuszko, jako republikanin, miał odmówić.
Przynależność do masonerii pozostaje niedowiedzioną hipotezą. Świadectwo Franciszka Piotra Józefa Zeltnera z posiedzenia warszawskiej loży Świątynia Izydy (25 maja 1818) głosiło, że niewiadome dla mnie wypadki nie połączyły go z naszym związkiem. Nie wziął również udziału w masońskim spotkaniu oficerów z Waszyngtonem w West Point (czerwiec 1779). Badacze J. Morkowski i B. Drewnowski argumentują, że loże zachodnie nie zajmowały się sprawą polską, więc udział Kościuszki byłby stratą czasu.
Opinie o Kościuszce:
- Hugo Kołłątaj: Cały naród wskazał do tego Kościuszkę.
- Napoleon: bohater północy.
- Thomas Jefferson: najczystszy syn wolności, jakiego poznałem – i to wolności dla wszystkich, a nie tylko dla nielicznych i bogatych.
- Berek Joselewicz: posłaniec od Boga.
- Jules Michelet: ostatni rycerz, pierwszy Polak z nowoczesnym rozumieniem braterstwa i równości.
- Nathanael Greene: mistrz swojej profesji.
- Lord Byron w The Age of Bronze: Kościuszko – to dźwięk, który przeraża ucho tyrana.
- Katarzyna II określała go jako bestię.
- Jules Verne umieścił jego portret w gabinecie kapitana Nemo w Dwudziestu tysiącach mil podmorskiej żeglugi.
- Paweł Edmund Strzelecki nazwał najwyższy szczyt Australii Mount Kosciuszko, dziś w Parku Narodowym Kościuszki.
Tadeusz Kościuszko: pamięć, toponimia, instytucje, długie trwanie legendy
Tadeusz Kościuszko pozostaje bohaterem narodowym Polski, Stanów Zjednoczonych Ameryki i Białorusi. 14 października 1861 rosyjski namiestnik Karol Lambert ogłosił w Królestwie Polskim stan wojenny, by stłumić obchody rocznicy jego śmierci; profanacje i represje przyspieszyły przygotowania do powstania styczniowego. Podczas II wojny światowej sformowano 1. Polską Dywizję Piechoty im. Tadeusza Kościuszki w Sielcach nad Oką (maj 1943), której chrzest bojowy przypadł pod Lenino.
Po wojnie jego imię nadano m.in. Hucie Kościuszko w Chorzowie. Ulice Tadeusza Kościuszki znajdują się w wielu polskich miastach oraz za granicą: w USA, na Białorusi, Ukrainie, na Węgrzech (Budapeszt), w Serbii (Belgrad), Rosji (Petersburg, Wołgograd, Kopiejsk) i Kazachstanie (Karaganda). Istnieją liczne parki Kościuszki, np. Kosciuszko Park w Chicago i Milwaukee.
