Tego dnia 1546 roku została spalona na stosie Anna Askew, protestancka męczennica i pionierka kobiecej literatury angielskiej, która za rządów Henryka VIII była torturowana w Tower i uznana za heretyczkę
Nie miała miecza ani armii. Miała tylko słowa – ostre, precyzyjne, niebezpieczne. Anna Askew, kobieta, która nie zgodziła się milczeć, stanęła naprzeciw systemu gotowego spalić ją żywcem za myśl. W świecie, gdzie prawda była luksusem, a sumienie grzechem, jej głos stał się wyrokiem.
Anna Askew, znana również jako Ayscough lub Ascue, a po mężu jako Kyme, urodziła się w 1521 roku w miejscowości South Kelsey, położonej w hrabstwie Lincolnshire w Anglii. Była córką sir Williama Askew, zamożnego właściciela ziemskiego, który pełnił zaszczytne funkcje na dworze królewskim, oraz Elizabeth Wrotessley z Reading w hrabstwie Berkshire. Anna była czwartym z kolei dzieckiem – miała dwóch braci, Francisa i Edwarda, oraz dwie siostry: Marthę i Jane. Po śmierci pierwszej żony William Askew poślubił Elizabeth Hutton, z którą miał dwóch kolejnych synów – Christophera i Thomasa – przyrodnich braci Anny.
Ojciec Anny cieszył się znaczącą pozycją w kręgu otoczenia królewskiego. Był dżentelmenem dworu Henryka VIII, a także zasiadał jako ławnik w procesie współoskarżonych Anny Boleyn – drugiej żony króla. Co więcej, ród Askewów był spokrewniony z Robertem Aske, liderem Pielgrzymki Łaski – katolickiego powstania, które w 1536 roku ogarnęło północne hrabstwa Anglii i było reakcją na reformy religijne wprowadzone przez Henryka VIII.
Małżeństwo z przymusu i bunt wobec tradycji
Początkowo planowano, że to starsza siostra Anny, Marta, poślubi Thomasa Kyme’a, przedstawiciela lokalnej szlachty. Jednak po jej nagłej śmierci, ojciec postanowił nie zmieniać umowy i oddać za mąż znacznie młodszą Anny, która miała wówczas zaledwie 15 lat. Zawarcie tego związku miało przede wszystkim charakter ekonomiczny – chodziło o uniknięcie kosztów renegocjowania ustaleń małżeńskich. Po ślubie Anna przyjęła nazwisko Kyme, lecz małżeństwo to od początku było nieudane, pełne konfliktów, głównie z powodu różnic religijnych.
Anna była gorliwą protestantką, oddaną studiowaniu Biblii i przekonaną przeciwniczką katolickiej doktryny przeistoczenia, zgodnie z którą podczas mszy chleb i wino stają się prawdziwym ciałem i krwią Jezusa Chrystusa. Jej radykalne, jak na tamte czasy, poglądy wzbudzały niepokój w otoczeniu, szczególnie że zarówno jej mąż, jak i brat Francis, pozostawali wierni katolickiej tradycji i otwarcie krytykowali jej przekonania.
Z małżeństwa z Kyme’em Anna miała dwoje dzieci. Jednak jej zaangażowanie w sprawy religijne i odważne głoszenie protestanckich idei doprowadziło do wypędzenia jej z domu. Istnieją podstawy, by sądzić, że to ona sama zdecydowała się na wystąpienie o rozwód – co w kontekście szesnastowiecznej Anglii było przejawem bezprecedensowej odwagi oraz niezależności.
Anna Askew – londyńska działalność kaznodziejska i pierwsze aresztowanie
Po opuszczeniu domu rodzinnego Anna udała się do Londynu, gdzie związała się z kręgiem reformatorów religijnych. Jedną z jej najbliższych towarzyszek została Joan Bocher, znana anabaptystka, również zaangażowana w walkę o protestancką tożsamość religijną. Anna znów zaczęła posługiwać się swoim panieńskim nazwiskiem, co miało podkreślać jej dystans wobec narzuconego małżeństwa i podkreślić osobistą autonomię.
W stolicy nie tylko kontynuowała intensywne studia biblijne, lecz także prowadziła spotkania religijne i publiczne modlitwy. Jej działalność szybko wzbudziła niepokój władz. W marcu 1545 roku, na skutek donosu ze strony jej byłego męża, została aresztowana i przetransportowana z powrotem do Lincolnshire, gdzie miała pozostać pod dozorem. Zdołała jednak uciec i ponownie wrócić do Londynu, gdzie kontynuowała swoją działalność kaznodziejską.
W styczniu 1546 roku została ponownie zatrzymana, lecz dość szybko ją uwolniono. Trzeci i ostatni raz aresztowano ją w maju 1546 roku. Wówczas została przewieziona do Tower of London, gdzie poddano ją brutalnym torturom.
Polityczne tło prześladowań
W ostatnim roku życia Henryka VIII sytuacja religijna w kraju była wyjątkowo napięta. Na królewskim dworze trwała zażarta walka między tradycjonalistami a reformatorami. Jednym z najbardziej wpływowych przeciwników reformacji był Stephen Gardiner, który argumentował, że zbyt szybkie zmiany religijne mogłyby zaszkodzić stosunkom z katolickim cesarzem Karolem V.
Taktyką przeciwników reform było aresztowanie pomniejszych działaczy protestanckich z nadzieją, że uda się uzyskać informacje obciążające wpływowe osoby z kręgu władzy. Tego rodzaju działania określano jako prawnie dziwaczne i wyraźnie desperackie. W przypadku Anny domniemano, że może mieć powiązania z samą królową Katarzyną Parr, znaną z życzliwego stosunku do ruchów reformatorskich.
Śledczy, tacy jak Thomas Wriothesley i Richard Rich, próbowali wymusić na Annie ujawnienie nazwisk kobiet sympatyzujących z reformacją. Wśród podejrzanych znalazły się:
- Katherine Willoughby – księżna Suffolk,
- Anna Calthorpe – żona lorda Wentwortha,
- Joan Champernowne – dama dworu,
- Lady Hertford – żona Edwarda Seymoura,
- Anna Parr – siostra królowej,
- Maud Parr – kuzynka królowej, znana także jako Lady Lane.
Siła słowa jako broń w czasach herezji
W czasach, gdy prostota wypowiedzi postrzegana była jako podejrzana, a często nawet jako narzędzie złych mocy, Anna posługiwała się językiem wyjątkowo klarownym i przemyślanym. Stephen Gardiner ostrzegał: a tam, gdzie płaszczyzny mogą zwodzić, on wtedy udaje, że mówi otwarcie i wyznaje prostotę.
Anna, wykazująca się znakomitą znajomością Pisma Świętego, często cytowała je podczas przesłuchań. Gdy biskup Edmund Bonner wezwał ją do wyznania wszystkiego, co leżało jej na sumieniu, odpowiedziała: Bóg dał mi dar wiedzy, ale nie mowy. A Salomon mówi, że niewiasta małomówna jest darem Bożym (Syr 26, 14). Jej spokojna pewność siebie irytowała przesłuchujących, a jej niezłomna postawa przewyższała wielu współczesnych jej męczenników.
Na pytanie o obecność Chrystusa w Eucharystii, odpowiedziała pytaniem: Gdyby hostia upadła, a zwierzę by ją zjadło, [zjadło] to zwierzę […] przyjąć Boga czy nie? Niekiedy posługiwała się także ironią, jak wtedy, gdy odmówiła dalszych wyjaśnień, mówiąc: Odpowiedziałam, że nie będę rzucać pereł między świnie, bo żołędzie są dobre.
Anna Askew – tortury i męczeńska śmierć
W dniu 19 czerwca 1546 roku, Anna została uwięziona w Tower of London i przesłuchiwana przez czterech wysokich urzędników królewskich: Thomasa Wriothesleya, Stephena Gardinera, Johna Dudleya oraz Williama Pageta. Mimo gróźb śmierci nie zdradziła nikogo. Podczas brutalnych tortur rozciągano ją na specjalnym stojaku, który powodował poważne uszkodzenia stawów i mięśni.
Sir Anthony Knyvett, ówczesny porucznik Tower, odmówił dalszego udziału w tej procedurze i zwrócił się do króla z prośbą o łaskę dla Anny. Mimo tego Wriothesley i Rich kontynuowali przesłuchania i tortury samowolnie, łamiąc prawo. Anna została poważnie okaleczona – jej stawy były zwichnięte, a kończyny trwale uszkodzone.
Dnia 16 lipca 1546 roku, mając zaledwie 25 lat, została spalona na stosie w Smithfield w Londynie. Egzekucję przeprowadzono razem z innymi oskarżonymi: Johnem Lascellesem, Nicholasem Belenianem (znanym również jako John Hemsley) oraz Johnem Adamsem. Ze względu na odniesione obrażenia, Annę musiano przetransportować na miejsce egzekucji w specjalnym krześle. Przywiązano ją łańcuchem do pala, a zgodnie z relacją Johna Foxe’a, do jej ciała przymocowano proch strzelniczy, by przyspieszyć śmierć.
Podczas kazania wygłaszanego przed egzekucją słuchała uważnie. Kiedy zgadzała się z kaznodzieją, potakiwała, lecz gdy mówił coś, co uznawała za sprzeczne z Biblią, przerywała mu słowami: Tam on błądzi i mówi bez księgi.
Literacka spuścizna i pamięć o Annie Askew
Po śmierci Anny pozostały jej zapiski więzienne – znane jako „Egzaminy”, które stanowią jedno z najwcześniejszych dzieł autorstwa kobiety w języku angielskim. Teksty te po raz pierwszy opublikował John Bale, a następnie zostały włączone do monumentalnego dzieła “Acts and Monuments” autorstwa Johna Foxe’a. Choć Bale wprowadził do oryginalnego tekstu własne interpretacje i komentarze, to właśnie dzięki niemu głos Anny przetrwał przez wieki.
Jej pisma dają wgląd w życie kobiety, która nie tylko miała odwagę samodzielnie studiować i interpretować Biblię, ale również stawiła czoła zarówno kościelnej hierarchii, jak i strukturze władzy świeckiej. Śmierć Anny Askew była nie tylko męczeńska, ale i symboliczna – stała się ikoną walki o wolność wyznania, głosem oporu wobec religijnej opresji oraz prekursorką kobiecej obecności w literaturze teologicznej.
Jej los przypomina, że kobiety również pisały historię, nawet w czasach, gdy ich słowa były często pomijane lub zakazane. Dziś Anna Askew pozostaje symbolem odwagi, niezależności intelektualnej i duchowej nieugiętości.
