Tego dnia 1565 roku zmarł Jean Grolier de Servières, słynny bibliofil epoki renesansu
W czasach, gdy książka była luksusem, Jean Grolier de Servières traktował ją jak dzieło sztuki i narzędzie rozwoju umysłu. Ten francuski skarbnik i bibliofil stworzył jedną z najpiękniejszych bibliotek renesansu, wspierał Oficynę Aldińską i zapoczątkował modę na artystyczne oprawy, które do dziś zachwycają kolekcjonerów.
Jean Grolier de Servières był skarbnikiem generalnym Francji i jednym z najsłynniejszych bibliofilów epoki renesansu. Uznaje się go za prekursora nowoczesnego kolekcjonerstwa książek. W historii zapisał się jako mecenas Oficyny Aldińskiej (Aldine Press) i miłośnik bogato zdobionych opraw, które do dziś inspirują introligatorów na całym świecie.
Jean Grolier de Servières urodził się w Lyonie w rodzinie o włoskich korzeniach wywodzącej się z Werony. Jego ojciec, Étienne Grolier, był zamożnym kupcem i poborcą podatkowym, a matka Antonia Esbauda zajmowała się domem. Z małżeństwa tego narodziło się pięcioro dzieci – cztery córki i jeden syn, Jean.
Badacze długo spierali się o dokładną datę jego urodzin. Sam Grolier w dokumentach z lipca 1527 roku podawał, że ma 37 lat, co wskazuje na rok 1489 lub 1490. Starsze opracowania błędnie wskazywały 1479, powielając legendę o jego rzekomo wcześniejszych narodzinach.
W 1506 roku jego ojciec kupił prestiżowe stanowisko skarbnika generalnego Mediolanu, wówczas należącego do Francji. Po śmierci Étienne’a w 1509 roku, młody Grolier, mający niespełna 20 lat, odziedziczył tę funkcję. W tym czasie wciąż posiadał rodzinny dom w Lyonie, choć jako dorosły nigdy w nim nie zamieszkał.
Jean Grolier de Servières na dworze królewskim i w Italii
Karierę na dworze królewskim rozpoczął w 1508 roku jako secrétaire du roi, czyli sekretarz królewski. Towarzyszył Ludwikowi XII w licznych podróżach po Francji, co otworzyło mu drzwi do środowiska uczonych i humanistów renesansu.
Pod kierunkiem Gaspara Argilensisa (Gaspara d’Argile) studiował klasyków łacińskich. Argilensis dedykował mu swoje wydanie Żywotów Cezarów Swetoniusza (Lyon, 1508), co potwierdza intelektualne aspiracje młodego urzędnika.
Jako skarbnik Mediolanu Grolier przebywał tam od 1509 do 1512 roku, a następnie wrócił w 1515 roku wraz z armią Franciszka I. Pozostał na stanowisku do 1521 roku, kiedy Francuzi ponownie utracili miasto po klęsce w bitwie pod Pawią.
W Mediolanie Grolier znalazł się w centrum humanistycznych kręgów. To tam poznał Aldusa Manutiusa, słynnego weneckiego drukarza i założyciela Oficyny Aldińskiej, która wprowadziła na rynek pierwsze drukowane wydania klasyków w małym, poręcznym formacie. Choć nie ma dowodów, że Grolier odwiedził Wenecję, ich współpraca miała ogromny wpływ na jego kolekcjonerskie zamiłowania. Wiele dzieł wydanych przez Manutiusa nosiło dedykacje dla Groliera, a w jego archiwach zachowały się listy wymieniane z takimi uczonymi jak Erazm z Rotterdamu.
Kariera państwowa i życie prywatne Jeana Grolier de Servières
Po powrocie do Francji Grolier kontynuował służbę publiczną. W starszych opracowaniach pojawiały się błędne informacje, jakoby pełnił funkcję ambasadora Francji przy Stolicy Apostolskiej, jednak źródła potwierdzają jedynie jego liczne misje dyplomatyczne w Italii.
W latach 1522–1531 pełnił funkcję skarbnika wojennego, następnie objął kilka stanowisk regionalnych, a w 1537 roku został mianowany jednym z czterech skarbników generalnych Francji.
Żoną Groliera była Anne Briçonnet z rodziny kupieckiej z Tours. Małżeństwo doczekało się co najmniej dwóch córek. Anne zmarła około 1545 roku. Sam Grolier zakończył życie 22 października 1565 roku w Paryżu. Pochowano go w opactwie Saint-Germain-des-Prés, a uroczystość pogrzebową sfinansowały jego córki i wnukowie.
Księgozbiór Jeana Grolier de Servières
Każdy wolumin z jego kolekcji nosił charakterystyczny napis Io. Grolieri et Amicorum, czyli Jean Grolier i jego przyjaciele. Wcześniejsze egzemplarze zawierały także dopisek Lugdunensis, oznaczający pochodzący z Lyonu.
Historycy do dziś dyskutują, na czym polegała ta „wspólnota” książek z przyjaciółmi – czy chodziło o możliwość wspólnego korzystania z księgozbioru, czy raczej o ideowy gest otwartości. Wiadomo jednak, że jego hojność w pożyczaniu woluminów prowadziła do licznych strat – wiele książek zaginęło jeszcze przed XVII wiekiem. Już w 1620 roku autor anonimowego traktatu pisał: najpiękniejsze biblioteki w Paryżu i poza nim zawdzięczają swe ozdoby jedynie egzemplarzom Groliera.
Jean Grolier de Servières i sztuka oprawy książek
Grolier zafascynowany był klasykami łacińskimi, a jego księgozbiór charakteryzował się unikatową systematyzacją:
- książki o tej samej tematyce miały oprawy w jednakowych kolorach,
- każda oprawa była indywidualnie zdobiona,
- pojawiały się medaliony i motywy geometryczne inspirowane renesansem włoskim.
Już w czasie swojego pierwszego pobytu we Włoszech zamawiał tak zwane plaquette bindings – oprawy z medalionowymi reliefami pośrodku okładki. Był pierwszym kolekcjonerem, który stosował ten typ ozdób seryjnie, nie tylko w wydaniach okazjonalnych.
Większość jego księgozbioru oprawiono we Francji, lecz projekty wciąż zdradzały wpływy włoskiego wzornictwa. Od jego nazwiska pochodzi określenie oprawa w stylu Groliera – bogato zdobiona, z geometrycznymi splotami i arabeskami. Typowe dla tego stylu były symetryczne wzory, splecione linie i delikatne fleurony w narożach.
Analiza zachowanych woluminów wskazuje, że współpracował z kilkoma warsztatami introligatorskimi. Niektóre style pozwalają przypisać oprawy konkretnym rzemieślnikom, m.in.:
- Geoffroy Tory (zm. 1533) – paryski drukarz, rytownik i projektant krojów pisma,
- Jean Picard – paryski introligator i księgarz, który do 1547 roku prowadził również przedstawicielstwo Oficyny Aldińskiej w Paryżu.
Do dziś zidentyfikowano około 500 ksiąg pochodzących z jego biblioteki. Woluminy te znajdują się w najważniejszych instytucjach świata, m.in. w Bibliotece Brytyjskiej (British Library) i Bibliotece Narodowej Francji (Bibliothèque nationale de France) – ta ostatnia posiada największy zbiór opraw w stylu Groliera.
Jego nazwisko stało się symbolem doskonałego smaku bibliofilskiego. Na jego cześć nazwano Grolier Club w Nowym Jorku, założony przez Waltera Montgomery’ego Jacksona (1863–1923), który również utworzył wydawnictwo Grolier Incorporated.
