Tego dnia 1794 roku rozegrała się bitwa pod Niemenczynem
Świt rozdzierał ciszę nad Wilią, gdy nieliczni, ale zdeterminowani powstańcy stanęli naprzeciw przeważających sił wroga. W samym sercu insurekcyjnych zmagań na Litwie rozegrała się bitwa pod Niemenczynem, w której odwaga i desperacja okazały się potężniejszą bronią niż liczby. Starcie to zapisało się w historii jako symbol nieugiętej walki o wolność, mimo ogromnych przeciwności.
Bitwa pod Niemenczynem, stoczona 27 kwietnia 1794 roku, stanowiła ważny epizod insurekcji kościuszkowskiej na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Podczas tego starcia, oddział powstańczy pod dowództwem podpułkownika Stefana Grabowskiego, mimo znacznej przewagi liczebnej przeciwnika, odniósł zwycięstwo nad siłami rosyjskimi pułkownika Kirejewa. Bitwa, rozegrana zaledwie 21 kilometrów na północny wschód od Wilna, pokazała determinację i skuteczność wojsk litewskich w walce o niepodległość, przyczyniając się do umocnienia ducha oporu w regionie i zapisując się jako jeden z ważniejszych epizodów zbrojnych powstania kościuszkowskiego na Litwie.
Tło historyczne i kontekst bitwy
Insurekcja kościuszkowska, rozpoczęta w marcu 1794 roku, szybko objęła swoim zasięgiem również tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kluczowym wydarzeniem było oswobodzenie Wilna przez siły powstańcze, po którym komendantem miasta został pułkownik Jakub Jasiński. Po przejęciu kontroli nad stolicą Litwy, siły powstańcze musiały zmierzyć się z oddziałami rosyjskimi operującymi w okolicach miasta, w tym z garnizonem, którego część wycofała się pod Niemenczyn.
Niemenczyn, miasto położone przy ujściu rzeki Niemenczynki do Wilii, miał w tym okresie status miasta królewskiego. Teren ten stanowił istotny punkt strategiczny w regionie, a jego historia sięgała XIV wieku. W kontekście powstania kościuszkowskiego, które według historyków odegrało ważną rolę w kształtowaniu litewskiej świadomości narodowej, starcie pod Niemenczynem miało szczególne znaczenie dla mobilizacji lokalnej społeczności.
Bitwa pod Niemenczynem – siły walczących stron
Siły powstańcze pod Niemenczynem dysponowały znacznie mniejszymi zasobami ludzkimi niż przeciwnik. Oddział podpułkownika Stefana Grabowskiego, wysłany przez Jasińskiego 26 kwietnia, liczył zaledwie 360 żołnierzy wspartych dwoma działami. Były to siły wydzielone z garnizonu wileńskiego, który dopiero co przejął kontrolę nad miastem.
Po stronie rosyjskiej początkowo znajdował się oddział pułkownika Kirejewa liczący około 450 żołnierzy, składający się głównie z niedobitków rosyjskiego garnizonu Wilna. Jednak sytuacja uległa zmianie, gdy w nocy z 26 na 27 kwietnia Kirejew połączył siły z liczącym około 1000 żołnierzy oddziałem Fiodora Lewiza, który wycofywał się z Wilna prawym brzegiem Wilii. W rezultacie tego połączenia, gdy doszło do starcia, Grabowski stanął przed siłami czterokrotnie liczniejszymi od własnych.
Bitwa pod Niemenczynem – przebieg
W niedzielę 27 kwietnia 1794 roku, o świcie, podpułkownik Grabowski wyruszył z Niemenczyna, będąc nieświadomym, że podczas nocy siły przeciwnika uległy znacznemu wzmocnieniu. Mimo to, powstańcy zdecydowali się zaatakować czterokrotnie silniejsze wojska rosyjskie, co świadczy o ich determinacji i odwadze.
Bitwa była niezwykle zacięta, a jej intensywność odzwierciedla fakt, że w trakcie starcia doszło nawet do walki na bagnety. Przewaga liczebna Rosjan okazała się jednak zbyt duża, co zmusiło Grabowskiego do wycofania się z powrotem do Niemenczyna. Tam wkrótce dołączył do niego major Ignacy Eydziatowicz z posiłkami liczącymi 150 żołnierzy.
Do ponownego starcia jednak nie doszło, ponieważ ranny w trakcie walk pułkownik Kirejew, jeszcze przed przybyciem posiłków dla powstańców, rozpoczął odwrót swoich wojsk wzdłuż Wilii w kierunku Michaliszek. Ta decyzja, mimo przewagi liczebnej Rosjan, przypieczętowała zwycięstwo sił litewskich w tej bitwie.
Dalsze działania wojsk rosyjskich
Warto zauważyć, że oddziały rosyjskie, które wycofały się po bitwie pod Niemenczynem, nie zaniechały dalszych działań. Połączyły się one z idącym z Rygi przez Druję pułkiem muszkieterów płk. Diejewa oraz przybyłym z Postaw I batalionem Estlandzkiego Korpusu Jegrów ppłk. Szilinga. Pod ogólnym dowództwem Diejewa, siły te (łącznie około 3,3 tys. żołnierzy) skierowały się w kierunku Oszmiany, co doprowadziło do późniejszego starcia pod Polanami.
Straty i konsekwencje
Bitwa pod Niemenczynem pochłonęła znaczne ofiary po obu stronach konfliktu. Wojska litewskie straciły 134 żołnierzy oraz dwa działa, które najprawdopodobniej zostały porzucone podczas odwrotu do Niemenczyna. Straty rosyjskie były jednak jeszcze większe i wyniosły 280 żołnierzy, co stanowiło prawie 20% sił, którymi dysponował Kirejew po połączeniu z oddziałem Lewiza.
Konsekwencje tego starcia miały wymiar zarówno militarny, jak i psychologiczny. Zwycięstwo pod Niemenczynem umocniło kontrolę powstańców nad okolicami Wilna i pozwoliło na konsolidację władzy insurekcyjnej w regionie. Jednocześnie, siły rosyjskie, wycofując się w kierunku Michaliszek, dążyły do przegrupowania i późniejszego połączenia z innymi oddziałami carskimi, co ostatecznie doprowadziło do bitwy pod Polanami 7 maja 1794 roku.
Bitwa pod Niemenczynem, choć nie należy do największych starć insurekcji kościuszkowskiej, miała istotne znaczenie dla przebiegu powstania na Litwie. Zwycięstwo powstańców, mimo przewagi liczebnej przeciwnika, wzmocniło morale walczących i pokazało, że wojska powstańcze są zdolne do skutecznego przeciwstawienia się regularnym oddziałom rosyjskim.
Historyk Eligijus Raila podkreśla, że powstanie kościuszkowskie było ważnym wydarzeniem w historii Litwy, odegrało znaczącą rolę w kształtowaniu świadomości narodowej, a pamięć o Tadeuszu Kościuszce została utrwalona w litewskich pieśniach ludowych. W tym kontekście, bitwa pod Niemenczynem stanowi jeden z elementów szerszego dziedzictwa insurekcji na ziemiach litewskich.
Bitwa pod Niemenczynem z 27 kwietnia 1794 roku była ważnym epizodem w historii powstania kościuszkowskiego na Litwie. Mimo znacznej przewagi liczebnej przeciwnika, oddziały litewskie pod dowództwem podpułkownika Stefana Grabowskiego zdołały odnieść zwycięstwo nad siłami rosyjskimi pułkownika Kirejewa. Starcie to, choć kosztowne dla obu stron, umocniło pozycję powstańców w regionie i przyczyniło się do kontynuacji oporu przeciwko rosyjskiemu panowaniu.
Historia bitwy pod Niemenczynem pozostaje świadectwem determinacji i waleczności żołnierzy walczących o niepodległość Rzeczypospolitej Obojga Narodów w jednym z najtrudniejszych momentów jej historii. Jednocześnie, stanowi ona ważny element pamięci historycznej zarówno dla Polski, jak i dla Litwy, przypominając o wspólnych tradycjach walki o niepodległość.
