Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego udostępnił publicznie archiwum UNWCC (United Nations War Crimes Commission), które obejmuje materiały powstałe w latach 1943–1948. Jest to ogromny zbiór dokumentów, który zawiera zarówno akty oskarżenia, jak i zeznania świadków oraz inne dokumenty procesowe związane z przestępstwami wojennymi popełnionymi przez III Rzeszę i jej sojuszników. Wśród tych materiałów znajdują się także informacje dotyczące zbrodni popełnionych na terenie okupowanej Polski.
Do tej pory dostęp do zasobów archiwum UNWCC był możliwy wyłącznie w czytelni Instytutu Pileckiego w Warszawie. Przez dziesięciolecia obowiązywały surowe procedury dotyczące wglądu w te dokumenty. Do 2017 roku wymagana była zgoda wszystkich państw członkowskich Komisji oraz Sekretarza Generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych, a kopiowanie aktów i materiałów było całkowicie zabronione. Dzięki staraniom dyplomacji polskiej oraz instytucji naukowych możliwe stało się odtajnienie i udostępnienie tych dokumentów w formie cyfrowej.
Znaczenie archiwum UNWCC dla badań nad II wojną światową
Zasoby zgromadzone przez UNWCC stanowiły jedno z najważniejszych i najlepiej udokumentowanych źródeł dotyczących przestępstw wojennych z lat 1939–1945. W archiwum znalazło się ponad trzydzieści tysięcy opisanych przypadków zbrodni, które zostały udokumentowane zarówno dzięki relacjom naocznych świadków, jak i oficjalnym aktom śledczym. Materiały te obejmowały różnorodne aspekty brutalnej polityki okupacyjnej, w tym:
- warunki życia i represje w obozach koncentracyjnych,
- przypadki indywidualnego znęcania się i morderstw,
- organizację systemu represji w okupowanych miastach i wsiach,
- działania administracyjne wprowadzające terror w codzienne życie mieszkańców.
Do 2017 roku dostęp do tych dokumentów był bardzo ograniczony. Po odtajnieniu, część zbiorów została zdeponowana w kilku prestiżowych ośrodkach na świecie, m.in.:
- w Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie,
- w Wiener Library w Londynie,
- w School of Oriental and African Studies w Londynie.
Dopiero dzięki staraniom polskich ministerstw – Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego – w lutym 2018 roku część londyńskiego depozytu trafiła do Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami w Warszawie. Dzięki temu stolica Polski stała się trzecim po Waszyngtonie i Londynie ośrodkiem, w którym możliwe było przechowywanie i udostępnianie cyfrowych kopii dokumentów UNWCC.
Cyfrowe archiwum UNWCC jako źródło wiedzy o zbrodniach wojennych
Dostęp do cyfrowego archiwum UNWCC otwiera nowe możliwości dla badaczy historii II wojny światowej. Zgromadzone materiały obejmowały ponad 8 000 aktów oskarżenia, które zostały przygotowane i wniesione przez biura poszczególnych państw członkowskich Komisji Narodów Zjednoczonych ds. Zbrodni Wojennych. Dzięki temu historycy mogą szczegółowo analizować zarówno szeroko zakrojone działania okupacyjne, jak i indywidualne przypadki naruszeń praw człowieka.
Dr John Cornell, ekspert w Ośrodku Badań nad Totalitaryzmami w Instytucie Pileckiego, zwracał uwagę, że materiały te pozwalały lepiej zrozumieć skalę i charakter zbrodni:
To bogate źródło informacji na temat warunków panujących na terenach okupowanych przez Państwa Osi, popełnionych tam zbrodni – od obozów koncentracyjnych po pojedyncze przypadki znęcania się i morderstwa – i na temat tego, jak implementowano brutalną politykę okupacyjną w codziennej rzeczywistości i w miarę rozwoju wydarzeń.
W praktyce oznaczało to, że badacze mogli śledzić nie tylko makroskopowy obraz wojny, ale również drobne, codzienne akty przemocy, które dotykały mieszkańców okupowanych terenów. Dzięki tak szczegółowej dokumentacji możliwe było odtworzenie losów ofiar i sprawców w sposób znacznie bardziej kompletny niż w przypadku wcześniejszych źródeł.
Rola Instytutu Pileckiego w udostępnieniu
Instytut Pileckiego, jako instytucja naukowo-badawcza, postrzegał udostępnienie archiwum UNWCC online jako kluczowy element swojej misji popularyzowania wiedzy historycznej. Prof. Krzysztof Ruchniewicz, dyrektor Instytutu, podkreślał znaczenie równego dostępu do źródeł:
Jako instytut badawczy mamy obowiązek i ambicję upowszechniania dostępu do wiedzy i źródeł historycznych tak, aby badacze z całej Polski, niezależnie od miejsca zamieszkania, mieli równe szanse w pogłębianiu swoich badań. Udostępnienie cyfrowego archiwum UNWCC online to krok w stronę bardziej otwartej i dostępnej nauki. W przygotowaniu mamy kolejne projekty wspierające badania historyczne i międzynarodową współpracę naukową.
Dzięki tym działaniom możliwe stało się nie tylko zabezpieczenie dziedzictwa historycznego, ale również rozwinięcie współpracy naukowej z instytucjami zagranicznymi. Zdigitalizowane materiały dostępne są obecnie TUTAJ.
Cyfrowa forma zasobu znacząco ułatwia korzystanie z dokumentów – badacze nie muszą już podróżować do Warszawy ani składać czasochłonnych wniosków o zgodę na wgląd w materiały. Każdy zainteresowany może teraz w przystępny sposób analizować zbrodnie wojenne, przygotowywać publikacje naukowe czy wspierać projekty edukacyjne i popularyzatorskie.
Instytut Pileckiego to państwowa instytucja naukowo-badawcza, która prowadzi interdyscyplinarne badania nad historią XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem doświadczeń totalitaryzmu i autorytaryzmu w Europie Środkowo-Wschodniej. Działalność instytutu opiera się na trzech filarach: badania naukowe, popularyzacja wiedzy historycznej, upamiętnienie ofiar systemów totalitarnych.
Instytut prowadzi działalność badawczą, edukacyjną i wystawienniczą, dokumentuje losy osób dotkniętych systemami zniewolenia, realizuje programy krajowe i międzynarodowe oraz rozwija współpracę z ośrodkami akademickimi w Polsce i za granicą. Posiada oddziały w Berlinie, Nowym Jorku i Rapperswilu.
