Tego dnia 2008 roku został otwarty skansen na Wolinie
Z dymu ognisk, stukotu młotów i śpiewu dawnych języków odradza się świat, który zdawał się już dawno zniknąć. Pośród zielonych wzgórz i błękitnych nurtów Dziwny, skansen na Wolinie tętni echem przeszłości – nie jako muzealna ciekawostka, lecz jako żywa osada, gdzie historia wciąż oddycha. To przestrzeń utkanych z pasji rekonstrukcji, które nie tylko uczą, ale i poruszają.
Na malowniczo położonej wyspie Wolińska Kępa, w obrębie miasta Wolin, znajduje się wyjątkowy skansen – rekonstrukcja osady wczesnośredniowiecznej, łączącej elementy kultury słowiańskiej i skandynawskiej. To miejsce funkcjonowało dzięki zaangażowaniu Stowarzyszenia Centrum Słowian i Wikingów Wolin – Jomsborg – Vineta, które swoją obecną nazwę przyjęło 27 marca 2002 roku. Wcześniej działalność prowadzono pod nazwą Dziedzictwo Wolina, koncentrując się głównie na ochronie oraz popularyzacji lokalnych tradycji i dziedzictwa kulturowego.
Zmiana nazwy oraz sformalizowanie działalności wynikały z potrzeby uzyskania niezbędnych zezwoleń budowlanych, które umożliwiły stworzenie skansenu. Od tego momentu stowarzyszenie nie tylko zajmowało się jego rozbudową i utrzymaniem, ale także stało się głównym organizatorem jednego z najważniejszych wydarzeń w regionie – Festiwalu Słowian i Wikingów. Choć już wcześniej uczestniczyło w jego organizacji, to od 2003 roku przejęło całkowitą odpowiedzialność za jego przygotowanie i przebieg.
Skansen umożliwiał zwiedzającym zanurzenie się w realiach życia sprzed ponad tysiąca lat. Można tam było zobaczyć wiernie odtworzone:
- domostwa mieszkalne,
- warsztaty rzemieślnicze, takie jak kuźnie, tkalnie i pracownie obróbki drewna,
- elementy dawnych fortyfikacji.
W planach znalazły się także nowe obiekty – m.in. dom mincerza, garncarza, bursztynnika, rybaka oraz rekonstrukcja średniowiecznego portu. Dzięki temu miejsce to stawało się nie tylko atrakcją turystyczną, ale też ważnym ośrodkiem edukacyjnym.
W sezonie letnim skansen tętnił życiem. Odbywały się tam:
- pokazy dawnych rzemiosł,
- inscenizacje bitew i pojedynków wojów,
- warsztaty edukacyjne skierowane zarówno do dzieci, jak i dorosłych.
Dzięki temu każdy odwiedzający mógł w angażujący sposób zetknąć się z historią i kulturą wczesnego średniowiecza – niezależnie od stopnia wtajemniczenia w tematykę epoki.
Rekonstrukcja dawnych umocnień Wolina
W ramach projektu ROZWÓJ PRODUKTU TURYSTYCZNEGO Gminy Wolin, realizowanego przez stowarzyszenie, odtworzono fragment dawnych umocnień obronnych, jakie niegdyś chroniły Wolin. Odtworzony fragment stanowił przykład systemu wczesnośredniowiecznych wałów i drewnianej palisady. Ich układ zaprojektowano w kształcie nieregularnej podkowy, której ramiona sięgały obu brzegów cieśniny Dziwny.
Rekonstrukcja powstała na podstawie precyzyjnych badań archeologicznych prowadzonych w Wolinie. Szczególnie cennym źródłem informacji były wykopaliska na terenie tzw. Starego Miasta, a dokładnie wykop nr 5, oraz znaleziska z obszaru Południowego Przedmieścia. Dzięki metodzie datowania dendrochronologicznego, udało się ustalić, że pierwotne konstrukcje powstały na początku X wieku.
Odtworzona palisada, usytuowana na wale, składała się z połówkowych bali dębowych, odpowiednio przyciosanych i przygotowanych do montażu. W dolnej części każdego pala znajdowały się trzpienie, które wpasowywano w kwadratowe otwory specjalnie przygotowanych legarów. Taka konstrukcja zapewniała solidność oraz trwałość umocnień, stanowiących niegdyś skuteczną barierę ochronną.
Część oryginalnych materiałów archeologicznych, na których wzorowano się przy rekonstrukcji, można dziś zobaczyć w zbiorach Muzeum Regionalnego im. Andrzeja Kaubego w Wolinie. Inwestycja została zrealizowana dzięki wsparciu Lokalnej Grupy Rybackiej „Zalew Szczeciński” oraz dofinansowaniu z Europejskiego Funduszu Rybackiego, wspierającego zrównoważony rozwój obszarów zależnych od rybołówstwa.
Odtworzenie średniowiecznego nabrzeża
Równolegle z pracami nad wałami obronnymi, stowarzyszenie zrealizowało projekt rekonstrukcji średniowiecznego nabrzeża portowego. Odtworzono go na podstawie trzech typów dawnych przystani, które odkryto podczas badań archeologicznych w różnych częściach Wolina.
Zrekonstruowane przystanie oparte były na następujących rozwiązaniach konstrukcyjnych:
- Najstarszy typ, pochodzący z końca IX wieku, został odkryty w wykopie nr 8 na obszarze Starego Miasta. Było to klasyczne nabrzeże wykonane z pionowo wbitych dranic dębowych, czyli cienkich desek. Dla zwiększenia stabilności zastosowano poziome odciągi, które zabezpieczały konstrukcję przed przemieszczaniem się.
- Drugi typ, datowany na lata 60. X wieku, znaleziono w wykopie nr 3, w pobliżu Osady Południowej na Wzgórzu Wisielców. Wyróżniał się plecionkowymi ściankami, które dodatkowo wzmacniano fragmentami wraku łodzi. Najprawdopodobniej zatopiono go celowo, by zapewnić stabilność konstrukcji.
- Trzeci typ, pochodzący z przełomu X i XI wieku, odkryto w dzielnicy Ogrody, w wykopie nr 2. Była to keja zbudowana z licznych pionowych pali, między którymi umieszczono poziome elementy: okrąglaki, belki, dranice oraz fragmenty wraków łodzi. Całość wzmocniono odciągami zakotwiczonymi w ziemi, co umożliwiało bezpieczne cumowanie łodzi nawet przy zmiennym poziomie wody w cieśninie.
Projekt ten również sfinansowano przy udziale środków z Europejskiego Funduszu Rybackiego. Dzięki niemu skansen zyskał nie tylko nowy walor historyczny, ale również zwiększył swoją atrakcyjność dla zwiedzających, przyciągając entuzjastów historii z całej Europy.
Skansen na Wolinie – otwarcie, działalność filmowa i trudne momenty
Oficjalne otwarcie skansenu miało miejsce 7 kwietnia 2008 roku. Symbolicznego przecięcia wstęgi dokonał Tomasz Wojtczak, ówczesny prezes stowarzyszenia. Na zwiedzających czekało wówczas trzynaście budynków inspirowanych wczesnośredniowieczną architekturą, rozmieszczonych wzdłuż częściowo zrekonstruowanej palisady, uzupełnionej o wieżę strażniczą i bramę wjazdową.
Teren skansenu wielokrotnie wykorzystywano jako plan zdjęciowy. Kręcono tu zarówno filmy dokumentalne, jak i inscenizacje historyczne dla Telewizji Polskiej oraz History Channel. Dzięki temu Centrum Słowian i Wikingów zyskało rozpoznawalność nie tylko w Polsce, ale również za granicą, stając się istotnym punktem na mapie turystycznej Europy dla miłośników historii i archeologii.
Nie zabrakło jednak również trudnych chwil. W lutym 2011 roku jeden z drewnianych budynków skansenu został doszczętnie zniszczony przez pożar. 24 kwietnia 2014 roku ogień strawił kolejne dwa obiekty. Pomimo tych strat, dzięki niezłomności członków stowarzyszenia oraz wsparciu lokalnej społeczności, uszkodzone chaty udało się odbudować.
Skansen kontynuuje swoją misję edukacyjną i kulturową, niezmiennie promując wiedzę o życiu codziennym dawnych Słowian i wikingów.
