Tego dnia 1364 roku Karol V został królem Francji
Zanim jego armie odzyskały ziemie, zanim wzniósł Bastylię i zanim został patronem wiedzy — musiał udźwignąć ciężar upadku ojczyzny. Gdy chaos wojny stuletniej pochłaniał Francję, pojawił się władca, który nie potrzebował miecza, by zwyciężać. Karol V Mądry nie był bohaterem bitew – był strategiem ciszy, który z ruin zbudował państwo na nowo.
Jako najstarszy syn Jana II Dobrego (1319–1364), króla Francji, oraz Bonny Luksemburskiej (1315–1349), córki hrabiego Luksemburga, Karol V był kluczową postacią w historii Francji, szczególnie podczas trwającej wówczas wojny stuletniej. Za jego panowania wojska francuskie zdołały odzyskać wiele terytoriów utraconych na rzecz Edwarda III z Anglii po traktacie z Brétigny podpisanym w 1360 roku.
Młodość Karola V
Karol urodził się w Vincennes. Od najmłodszych lat przebywał na dworze królewskim, gdzie kształcił się w towarzystwie młodych arystokratów, takich jak Filip z Orleanu, jego wuj, oraz trzej jego bracia: Ludwik I Andegaweński, Jan z Berry i Filip Śmiały. Towarzyszyli mu również inni młodzi członkowie szlachty, m.in.: Ludwik Burbon, Edward i Robert z Baru, Godefrian z Brabancji, Ludwik z Étampes, Ludwik z Évreux (brat Karola Złego), Jan z Artois, Karol z Artois, Karol z Alençon i Filip z Rouvres.
Jego edukacją kierował najprawdopodobniej Sylvestre de La Cervelle, który nauczał go łaciny i gramatyki, co było fundamentem ówczesnej edukacji elit. Rok 1349 przyniósł jednak tragiczne zmiany w jego życiu – matka oraz babka Karola zmarły w wyniku czarnej śmierci, zarazy, która spustoszyła Europę. W tym samym czasie Karol opuścił dwór królewski, by udać się do swego nowego księstwa – Delfinatu.
Pierwszy Delfin z dynastii francuskiej
Zarządzający wówczas Delfinatem hrabia Humbert II z Wiednia, pozbawiony dziedzica i zrujnowany przez nieudaną krucjatę, zdecydował się sprzedać to ważne strategicznie lenno. Ponieważ ani papież, ani cesarz nie wyrazili chęci zakupu, transakcję przeprowadzono z królem Francji Filipem VI, który przekazał to terytorium swojemu wnukowi, Karolowi.
Zgodnie z traktatem rzymskim z 1349 roku, Karol – jako syn następcy tronu – został pierwszym delfinem Francji. Miał wówczas zaledwie dwanaście lat, lecz już wtedy rozpoczął sprawowanie władzy w regionie. Po przybyciu do Grenoble w grudniu 1349 roku, w uroczystej ceremonii przy placu Notre-Dame, złożył przysięgę wierności mieszkańcom i potwierdził ich prawa oraz przywileje. Udzielił również amnestii więźniom, z wyjątkiem tych skazanych na śmierć.
8 kwietnia 1350 roku Karol poślubił swoją kuzynkę, Joannę Burbon, w miejscowości Tain-l’Hermitage. Małżeństwo to wymagało zgody papieża z racji bliskiego pokrewieństwa – oboje byli kuzynami w drugim stopniu. Wydarzenie to odbyło się w cieniu niedawnej śmierci jego matki oraz babki Joanny, również ofiar epidemii. Sam Karol zmagał się wtedy z poważną chorobą, która trwała od sierpnia do grudnia 1349 roku. Z powodu epidemii czarnej śmierci, ceremonia ślubna odbyła się w bardzo ograniczonym gronie.
Delfinat miał strategiczne znaczenie – kontrolował dolinę Rodanu, która od czasów starożytnych stanowiła ważny szlak handlowy łączący Morze Śródziemne z północną Europą. Bliskość Awinionu, ówczesnego miasta papieskiego, sprawiała, że region ten miał również kluczowe znaczenie dyplomatyczne. Mimo młodego wieku Karol aktywnie zarządzał swoim księstwem, podejmując się m.in. mediacji w konfliktach między lokalnymi rodami.
Karol V – regencja i trudna droga do tronu
Po uwięzieniu jego ojca, króla Jana II, w Anglii, Karol objął funkcję regenta Francji w latach 1356–1360. Już w 1357 roku zwołał Stany Generalne, które miały zatwierdzić nowe podatki wojenne. Spotkało się to jednak z silnym oporem mieszczan, którym przewodził Étienne Marcel, lider cechów kupieckich w Paryżu. Pod jego wpływem Karol został zmuszony do przeprowadzenia głębokich reform administracyjnych. Chociaż przyjęta wówczas Grande Ordonnance miała na celu ograniczenie nadużyć, w praktyce jej postanowienia nie były w pełni realizowane.
W lutym 1358 roku wybuchło powstanie chłopskie Jacquerie, spowodowane narastającym niezadowoleniem społecznym. Karolowi udało się jednak szybko stłumić rebelię i przywrócić porządek. W tym samym czasie Edward III podjął trzecią inwazję na Francję, która zakończyła się niepowodzeniem – m.in. z powodu francuskiej taktyki spalonej ziemi i zamykania się w ufortyfikowanych miastach. Kampania zakończyła się w 1360 roku niepowodzeniem Anglików pod murami Chartres, znanym jako Czarny Poniedziałek, i zawarciem traktatu w Brétigny.
Karol V – królewskie rządy i odbudowa Francji
W momencie objęcia tronu w 1364 roku, Karol stanął przed trudnym zadaniem odbudowy autorytetu królewskiego. Skupił się na reorganizacji aparatu państwowego, zwłaszcza systemu podatkowego. Dzięki skutecznej polityce i sprawnemu zarządzaniu, odbudował potencjał militarny Francji.
Choć sam nie uczestniczył bezpośrednio w walkach, powierzył dowodzenie wojskami wybitnym dowódcom – Bertrandowi du Guesclinowi i Olivierowi de Clissonowi. W ciągu dwunastu lat udało im się odzyskać niemal wszystkie terytoria utracone po 1360 roku. Gdy Karol zmarł w 1380 roku, Anglicy utrzymywali jedynie nieliczne miasta: Calais, Cherbourg, Brest, Bordeaux i Bayonne.
Nie wszystkie przedsięwzięcia zakończyły się sukcesem – m.in. nieudana próba odzyskania księstwa Bretanii w 1378 roku. Sam Karol przez całe życie zmagał się z problemami zdrowotnymi i zmarł po długiej chorobie.
Karol V Mądry – król uczony i mecenas kultury
Karol V zasłużył sobie na przydomek Mądry nie tylko dzięki skutecznej polityce, ale też z uwagi na swoje zainteresowania nauką i kulturą. Inspirował się dziełem Arystotelesa Politica oraz przykładem Ludwika Świętego. Choć cenił skromność i rozwagę, lubił również przepych i nie stronił od kosztownych przedsięwzięć budowlanych.
Za jego panowania powstały m.in. pałac w Vincennes i Bastylia, a także rozbudowano Luwr, który miał początki jeszcze za panowania Filipa Augusta. Karol założył także Bibliotekę Królewską, wzbogaconą o wiele rzadkich rękopisów i ksiąg.
Wprowadził również istotne zmiany prawne: podniósł wiek pełnoletności władców francuskich do czternastu lat oraz wprowadził nową formę uposażenia dla książąt krwi – zamiast tradycyjnych apanaży otrzymywali oni dodatki finansowe.
Grobowce i pamięć o królu
Z myślą o przyszłych pokoleniach Karol V zadbał o odpowiednie upamiętnienie swego rodu. W 1364 roku zlecił rzeźbiarzowi André Beauneveu wykonanie okazałych grobowców dla swoich przodków – Filipa VI, Joanny Burgundzkiej, Jana II oraz dla siebie samego. Ich miejscem spoczynku miało być opactwo Saint-Denis, tradycyjne miejsce pochówku królów Francji. Co ciekawe, grobowiec Karola powstał jeszcze za jego życia, gdy miał zaledwie 27 lat, dlatego uważa się, że rzeźba przedstawia jego realistyczne rysy.
Dzięki swojej dalekowzroczności, reformom i umiłowaniu wiedzy, Karol V na trwałe zapisał się w historii Francji jako jeden z jej najwybitniejszych władców.
