Tego dnia 1874 roku urodził się Stanisław Taczak, pierwszy dowódca powstania wielkopolskiego
Z pozoru zwyczajny Wielkopolanin, z głową pełną inżynierskiej precyzji i sercem przepełnionym miłością do ojczyzny, nagle stanął na czele zrywu, który zmienił losy regionu i kraju. W wirze walki o wolność pojawiło się nazwisko Stanisław Taczak – człowieka, który z żołnierską dyscypliną i moralną odwagą podjął się niemożliwego. Jego życie to opowieść o cichej determinacji, zapomnianych bohaterach i historii pisanej nie w gabinetach, lecz na polach bitew i wśród zwykłych ludzi.
Stanisław Taczak urodził się 8 kwietnia 1874 roku w Mieszkowie, miejscowości położonej w dzisiejszym województwie wielkopolskim. Był synem Andrzeja Taczaka, prowadzącego restaurację, oraz Balbiny z domu Warasiecka. Wychowywał się w rodzinie o silnych tradycjach patriotycznych, co miało znaczący wpływ na jego przyszłą postawę życiową i zawodową. Grób jego rodziców znajduje się na cmentarzu parafialnym w Wolicy Pustej.
Młody Stanisław uczęszczał do Królewskiego Gimnazjum w Ostrowie Wielkopolskim, gdzie w 1893 roku uzyskał świadectwo dojrzałości. Już wtedy aktywnie uczestniczył w działalności patriotycznej, należąc do Towarzystwa Tomasza Zana – tajnej organizacji młodzieżowej, której celem była popularyzacja polskiej kultury, historii i tożsamości narodowej.
Po maturze rozpoczął studia w Akademii Górniczej we Freibergu w Saksonii, gdzie w 1897 roku zdobył tytuł inżyniera górnictwa. Następnie pracował w kopalniach w Zagłębiu Ruhry, w Westfalii, angażując się jednocześnie w działalność polonijnych organizacji patriotycznych. Jego działania miały na celu utrzymanie więzi narodowej wśród Polaków przebywających na emigracji.
Służba wojskowa w armii niemieckiej i udział w I wojnie światowej
W 1898 roku Stanisław Taczak został powołany do odbycia zasadniczej służby wojskowej w Armii Cesarstwa Niemieckiego. Po roku przeszedł do rezerwy, jednak kontynuował karierę wojskową, awansując kolejno na:
- podporucznika w 1904 roku,
- porucznika w 1913 roku,
- kapitana w 1915 roku.
W czasie I wojny światowej został ponownie wcielony do służby czynnej. 11 grudnia 1916 roku, z własnej inicjatywy, objął funkcję instruktora w II batalionie 6 pułku piechoty Legionów Polskich. Batalion ten stacjonował najpierw w Nałęczowie, a następnie w Dęblinie.
Taczak z uznaniem odnosił się do działalności marszałka Józefa Piłsudskiego, który dążył do stworzenia niezależnej armii polskiej. Dlatego też od kwietnia 1917 roku aktywnie wspierał tworzenie Polskiej Siły Zbrojnej (znanej również jako Polnische Wehrmacht) – formacji wojskowej powstałej pod auspicjami Niemiec, która miała stanowić zalążek przyszłej armii niepodległej Polski. Taczak został przewodniczącym Komisji Regulaminowej przy Inspekcji Wyszkolenia, gdzie zajmował się tłumaczeniem i adaptacją niemieckich regulaminów wojskowych do potrzeb polskich oddziałów.
Stanisław Taczak – powstanie wielkopolskie i przywództwo wojskowe
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w listopadzie 1918 roku, Taczak zgłosił się do służby w Ministerstwie Spraw Wojskowych jako pierwszy oficer z armii niemieckiej przyjęty do Wojska Polskiego. Trafił do Oddziału VII Naukowego Sztabu Generalnego.
17 listopada 1918 roku uczestniczył w organizacji manifestacji byłych żołnierzy armii niemieckiej narodowości polskiej. Poprowadził pochód przez Warszawę, niosąc transparent z hasłem Łączmy się.
Kiedy 27 grudnia 1918 roku wybuchło powstanie wielkopolskie, Taczak natychmiast udał się do Poznania. Tam spotkał się z Wojciechem Korfantym, który zaproponował mu funkcję tymczasowego naczelnego dowódcy powstania. Taczak, awansowany wówczas do stopnia majora, podjął się tego zadania. Jego kandydaturę wsparł brat, ksiądz Teodor Taczak, który brał udział w rozmowach.
Jako dowódca miał za zadanie zorganizować oddolnie tworzone, często chaotyczne formacje powstańcze w jednolitą, sprawnie działającą armię. Powstał Sztab Generalny Armii Wielkopolskiej, a region podzielono na dziewięć Okręgów Wojskowych.
Kariera w II Rzeczypospolitej i działalność społeczna
16 stycznia 1919 roku, z uwagi na kwestie polityczne i personalne, a także niski stopień wojskowy, Taczak przekazał dowództwo nad powstaniem generałowi Józefowi Dowborowi-Muśnickiemu. Sam objął funkcję drugiego kwatermistrza Okręgu Generalnego, a następnie został zastępcą szefa sztabu.
Wkrótce powierzono mu dowództwo nad 11 pułkiem Strzelców Wielkopolskich, przemianowanym później na 69 pułk piechoty. W 1920 roku awansował na podpułkownika, a następnie pułkownika. Brał udział w Bitwie Warszawskiej, gdzie tymczasowo dowodził 17 Dywizją Piechoty Wielkopolskiej.
31 marca 1924 roku awansował na stopień generała brygady. Później kierował Okręgiem Korpusu Nr II w Lublinie, a w 1930 roku przeszedł w stan spoczynku i wrócił do Poznania. Angażował się w działalność społeczną, kierując:
- Związkiem Weteranów Powstań Narodowych Rzeczypospolitej Polskiej 1914/1919,
- Zarządem Okręgu Straży Pożarnych,
- Towarzystwem dla Badań nad Historią Powstania Wielkopolskiego.
Losy podczas II wojny światowej i powojenne
Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 roku, Taczak udał się do Gniezna, by dołączyć do Armii „Poznań”. 9 września trafił do niewoli niemieckiej. Przebywał kolejno w oflagach: Prenzlau, Colditz, Johannisbrunn i VII A Murnau. Został wyzwolony 29 kwietnia 1945 roku.
Po wojnie dołączył do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, a następnie przebywał na kuracji w Nicei. Do Polski wrócił w 1946 roku i osiadł na stałe.
Zmarł 2 marca 1960 roku w Malborku. Początkowo został tam pochowany, lecz dzięki staraniom Czesława Knolla, jego prochy przeniesiono do Poznania. 30 listopada 1988 roku odbył się uroczysty pogrzeb na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha. Obecny był jedynie generał brygady Józef Tenerowicz, co było wynikiem sytuacji politycznej w PRL.
Stanisław Taczak – dziedzictwo i upamiętnienie
Pamięć o Stanisławie Taczaku trwa do dziś. Uhonorowano go m.in. poprzez:
- wzniesienie pomnika w 2009 roku w Mieszkowie (autor: Rafał Nowak),
- nadanie jego imienia szkołom (m.in. Szkoła Podstawowa nr 62 w Poznaniu, szkoły w Wąsowie),
- nazwanie jego nazwiskiem ulic w wielu miastach (m.in. w Bydgoszczy, Gorzowie Wielkopolskim, Poznaniu, Szczecinie),
- nadanie jego imienia 12 Wielkopolskiej Brygadzie Obrony Terytorialnej w 2019 roku,
- organizację Memoriału Generała Stanisława Taczaka przez Zjednoczenie Kurkowych Bractw Strzeleckich Rzeczypospolitej Polskiej,
- nadanie jego imienia Oddziałowi Wojewódzkiemu Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej w Poznaniu w 2005 roku.
W 1903 roku Taczak poślubił Ewę Wichmann, córkę majętnego rentiera z Kołobrzegu. Para miała dwoje dzieci: syna Stanisława Kazimierza (ur. 26 lutego 1905 roku), rotmistrza kawalerii Wojska Polskiego i autora pierwszego powojennego przewodnika po Karpaczu, oraz córkę Aleksandrę (ur. 5 kwietnia 1906 roku).
Bratem generała był ksiądz prałat profesor Teodor Taczak, znany działacz społeczny i duchowny.
Fot. domena publiczna
