Tego dnia 1897 roku urodził się Jan Żabiński
Wojna zabrała mu wszystko, ale nie zabiła w nim człowieczeństwa. Jan Żabiński, zoolog i dyrektor warszawskiego zoo, stał się symbolem odwagi i empatii w czasach mroku II wojny światowej. W jego życiu nie chodziło tylko o naukowe osiągnięcia – to, co zapisało się w historii, to jego niezłomna wola ratowania ludzkich istnień. Bez rozgłosu, bez rozkazów, uczynił ze swojego domu prawdziwą twierdzę, gdzie życie, choć zagrożone, mogło trwać.
Jan Żabiński to postać, której życie zasługuje na szczególne miejsce w historii Polski. Choć był znanym zoologiem i popularyzatorem przyrody, jego największym osiągnięciem wcale nie były dokonania naukowe, lecz odwaga i ludzka empatia. Żabiński, który z pasją oddał się nauce, stał się symbolem poświęcenia w czasie najczarniejszych dni II wojny światowej. Jego biografia to nie tylko historia miłości do zwierząt, ale przede wszystkim – miłości do innych ludzi.
Wschodząca gwiazda nauki
Jan Żabiński dorastał w rodzinie o intelektualnych korzeniach. Jego ojciec, Józef Żabiński, był prawnikiem i szachistą, a matka, Helena z domu Strzeszewska, pochodziła z rodziny ziemiańskiej. Młody Jan od najmłodszych lat interesował się przyrodą, a jego pasje rozwijały się równolegle z zainteresowaniem sportem. W czasie swojej młodości trenował lekkoatletykę, specjalizując się w biegu na 100 metrów. Jego wynik 11,1 sekundy przez długi czas pozostawał rekordem Warszawy. Mimo sukcesów sportowych, jego serce skłaniało się ku nauce, co ostatecznie wybrał jako swoją drogę życiową.
Po maturze, którą zdał w 1914 roku w prywatnym gimnazjum Michała Kreczmara, rozpoczął studia zoologiczne na Uniwersytecie Warszawskim. Jednocześnie uczęszczał do Królewsko-Polskiej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego, co miało później ogromny wpływ na jego działalność zawodową, zwłaszcza w pracy w Ogrodzie Zoologicznym.
Żołnierz i patriota. Jan Żabiński w służbie Ojczyźnie
Zaraz po wybuchu I wojny światowej Jan Żabiński zaangażował się w działalność niepodległościową. Związany z Polską Organizacją Wojskową (POW), przeszedł intensywne szkolenie wojskowe. W 1918 roku brał udział w rozbrajaniu niemieckich oddziałów w Warszawie i zdobyciu siedziby tajnej policji na ulicy Wierzbowej, za co otrzymał awans na wachmistrza.
W służbie wojskowej kontynuował działalność nie tylko podczas wojny polsko-bolszewickiej, ale także w ramach ochrony osobistej Józefa Piłsudskiego. Jako dowódca plutonu i kompani, brał udział w wielu bitwach, w tym pod Wilnem, Tykocinem czy Wyszkowem. Za swoje zasługi w trakcie wojny otrzymał Krzyż Walecznych.
Po zakończeniu działań wojennych, w 1920 roku, Jan Żabiński opuścił czynne szeregi Wojska Polskiego, pozostając w rezerwie.
Naukowiec, wykładowca i popularyzator przyrody
Po wojnie Jan Żabiński wrócił do życia akademickiego, a jego kariera naukowa nabrała tempa. Uzyskał dyplom nauczyciela geografii i przyrody, a w 1924 roku obronił doktorat na Uniwersytecie Warszawskim, prezentując pracę o parablaście ryb kościstych. W 1925 roku zdobył również tytuł inżyniera agronomii w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Wkrótce po zakończeniu studiów rozpoczął pracę w Katedrze Zoologii Ogólnej i Fizjologii Zwierząt Domowych, a jego największym osiągnięciem było objęcie stanowiska dyrektora Ogrodu Zoologicznego w Warszawie w 1929 roku.
Pod jego przewodnictwem ogród przeżywał dynamiczny rozwój. Żabiński wprowadził innowacyjne metody hodowli, współpracował z międzynarodowymi organizacjami, a także angażował się w ochronę zagrożonych gatunków. Jego działania na rzecz ochrony żubra są szczególnie warte uwagi – dzięki jego staraniom udało się wprowadzić nowe osobniki żubrów do Puszczy Białowieskiej, co miało kluczowe znaczenie dla zachowania gatunku.
Jan Żabiński i jego wojenne działania na rzecz ratowania ludzkiego życia
Po wybuchu II wojny światowej Jan Żabiński nie pozostał obojętny. Choć nie został zmobilizowany, natychmiast zgłosił się ochotniczo do służby wojskowej. Wkrótce po kapitulacji Warszawy, Żabiński został wzięty do niewoli, ale udało mu się odzyskać wolność po upadku stolicy. Jednak prawdziwa próba odwagi rozpoczęła się dopiero po zniszczeniu warszawskiego zoo przez Niemców.
Wojenne działania Żabińskiego, choć tragiczne w skutkach, miały również wymiar heroiczny. Po zbombardowaniu ogrodu zoologicznego, Żabiński i jego żona Antonina zamieszkali w willi na terenie zoo, którą nazwali „Pod Zwariowaną Gwiazdą”. To tam rozpoczęła się ich nieoficjalna działalność ratunkowa. Jan, wykorzystując swoje uprawnienia, regularnie wchodził do warszawskiego getta, gdzie w poszukiwaniu odpadów do karmienia zwierząt, faktycznie ratował życie Żydów. Ukrywał ich w opuszczonych klatkach i piwnicach zoo, często przekazując pomoc w postaci jedzenia, lekarstw oraz informacji.
Misja ratunkowa
Dzięki specjalnemu ausweissowi, Jan Żabiński mógł swobodnie poruszać się po Warszawie, co umożliwiało mu przemyt ludzi, żywności oraz niezbędnych środków. Tysiące ludzi przechodziły przez ogród zoologiczny – niektórzy pozostawali tam dłużej, inni jedynie na chwilę, zanim ruszyli w dalszą drogę. Wśród ocalonych znalazły się m.in. Magdalena Gross, znana rzeźbiarka, oraz Szymon Tenenbaum, entomolog, który przekazał Żabińskiemu kolekcję owadów.
Za swoją działalność ratunkową, 21 września 1965 roku, Jan i Antonina Żabińscy zostali odznaczeni przez Izraelski Instytut Yad Vashem tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Jan Żabiński po wojnie. Działalność naukowa i społeczna
Po wojnie Jan Żabiński powrócił do odbudowy zniszczonego zoo. Jako pracownik Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, kontynuował karierę naukową. W międzyczasie stał się jednym z głównych popularyzatorów nauki, szczególnie przez Polskie Radio, gdzie wygłosił ponad 1500 pogadanek.
Działał również jako członek Państwowej Rady Ochrony Przyrody oraz redaktor „Ksiąg Rodowodowych Żubrów”, wciąż realizując swoją misję ochrony przyrody. Mimo trudności, związanych z jego przeszłością w Armii Krajowej, w 1951 roku zmuszony był zrezygnować ze stanowiska dyrektora zoo. Niemniej jednak, nie zaprzestał działalności naukowej – prowadził wykłady i publikował prace.
Żabiński dwukrotnie się ożenił. Pierwsza żona, Jadwiga z domu Moczydłowska, zmarła na gruźlicę. W 1931 roku ożenił się ponownie z Antoniną Erdman, pisarką i współorganizatorką jego wojennej misji ratunkowej. Mieli dwoje dzieci: Ryszarda i Teresa. Jan Żabiński zmarł 26 lipca 1974 roku w Warszawie. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim obok swojej ukochanej żony Antoniny.
Jan Żabiński – dziedzictwo
Jan Żabiński to postać złożona – zoolog, wojskowy, nauczyciel, konspirator, ale przede wszystkim człowiek o wielkim sercu. Jego życie przypomina, że w najciemniejszych czasach, kiedy człowiek może zastać najsurowsze próby, nadal istnieje możliwość pozostania wiernym sobie i innym. Dzięki jego odwadze i empatii, setki ludzi zyskały szansę na życie. Jego dziedzictwo to nie tylko osiągnięcia naukowe, ale przede wszystkim – niezłomna postawa w obliczu zła.
Na zdjęciu Jan Żabiński z żoną.
