Tego dnia 2013 roku zmarła Margaret Thatcher, Żelazna Dama brytyjskiej polityki
Była bezwzględna, kiedy wymagała tego sytuacja, i nieugięta, gdy wszyscy oczekiwali kompromisu. Zwykła dziewczyna z prowincji, która bez niczyjej pomocy wspięła się na szczyt władzy, zmieniając oblicze kraju na pokolenia. Margaret Thatcher – kobieta, która podzieliła społeczeństwo, ale zjednoczyła historię wokół własnego nazwiska. Jej cień wciąż pada na współczesną politykę, wzbudzając podziw i sprzeciw z równą siłą.
Margaret Hilda Thatcher, z domu Roberts była wybitną brytyjską polityk, związaną przez całą swoją karierę z Partią Konserwatywną. Zapisała się w historii jako pierwsza kobieta pełniąca funkcję premiera Wielkiej Brytanii, sprawując ten urząd w latach 1979–1990. Jej charakterystyczny, zdecydowany styl rządzenia nazwano później thatcheryzmem – określeniem opisującym jej podejście do polityki gospodarczej i społecznej, oparte na klasycznym liberalizmie, indywidualizmie, ograniczaniu roli państwa i prywatyzacji.
Korzenie i dzieciństwo
Margaret Roberts przyszła na świat w Grantham, niewielkim mieście w hrabstwie Lincolnshire. Jej ojcem był Alfred Roberts, sklepikarz, który prowadził dwa sklepy spożywcze. Aktywnie uczestniczył również w lokalnej polityce, pełniąc funkcję radnego i burmistrza Grantham w latach 1945–1946, a także świeckiego duchownego w Kościele Metodystycznym. Jej matka, Beatrice Ethel Roberts (z domu Stephenson), pochodziła również z Lincolnshire.
Margaret, razem ze swoją starszą siostrą Muriel, wychowywała się nad sklepem przy głównej ulicy. Atmosfera w domu była surowa, ale sprzyjała nauce i pracy. Ojciec, mimo liberalnego pochodzenia, był niezależnym kandydatem w lokalnej polityce, zgodnie z ówczesnym zwyczajem. Rodzinna dyscyplina oraz religijne wartości miały ogromny wpływ na kształtowanie charakteru przyszłej premierki.
Edukacja i początki kariery naukowej
Margaret rozpoczęła edukację w Huntingtower Road Primary School, a dzięki stypendium mogła kontynuować naukę w Kesteven & Grantham Girls’ School – szkole dla dziewcząt. Była pilną uczennicą, znaną z ambicji i zaangażowania. Po lekcjach rozwijała się artystycznie i sportowo – grała na pianinie, uprawiała hokej, recytowała poezję, pływała oraz chętnie chodziła na piesze wycieczki. W roku szkolnym 1942/1943 pełniła funkcję naczelnej uczennicy.
Po uzyskaniu matury, Margaret ubiegała się o miejsce w żeńskim Somerville College przy Uniwersytecie Oksfordzkim, by studiować chemię. Początkowo jej kandydatura została odrzucona, ale ostatecznie przyjęto ją po rezygnacji innej osoby. Jesienią 1943 roku rozpoczęła studia i uzyskała tytuł licencjata z chemii z wyróżnieniem Second Class Honours w 1947 roku. Specjalizowała się w krystalografii rentgenowskiej pod opieką wybitnej naukowczyni, Dorothy Hodgkin, późniejszej laureatki Nagrody Nobla.
W czasie studiów Thatcher zaangażowała się w działalność polityczną, zostając w 1946 roku przewodniczącą Stowarzyszenia Konserwatywnego Uniwersytetu Oksfordzkiego. Silne wrażenie wywarła na niej książka Droga do zniewolenia autorstwa Friedricha von Hayeka, w której ostrzegano przed skutkami nadmiernej ingerencji państwa w gospodarkę.
Od chemii do polityki
Po ukończeniu studiów młoda chemiczka przeniosła się do Colchester w hrabstwie Essex, gdzie rozpoczęła pracę jako badaczka w firmie BX Plastics. Jednocześnie zaangażowała się w lokalną działalność polityczną Partii Konserwatywnej. W 1948 roku reprezentowała Uniwersytet Oksfordzki na partyjnej konferencji w Llandudno.
Przez znajomości akademickie zyskała kontakt z działaczami Dartford Conservative Association, gdzie szukano kandydatów do parlamentu. Jej zdecydowane poglądy zrobiły wrażenie – została wybrana na kandydatkę do Izby Gmin w styczniu 1951 roku. Podczas kampanii poznała Denisa Thatchera, zamożnego biznesmena, którego poślubiła w grudniu tego samego roku.
Po przeprowadzce do Dartford, pracowała jako chemik w firmie J. Lyon and Co., opracowując emulgatory do produkcji lodów. Wystartowała w wyborach parlamentarnych w 1950 i 1951 roku, reprezentując konserwatystów. Choć nie zdobyła mandatu, znacząco zmniejszyła przewagę Partii Pracy. Zwróciła wówczas na siebie uwagę jako najmłodsza i jedyna kobieta kandydująca w tym okręgu.
W 1953 roku ukończyła studia prawnicze, uzyskując kwalifikacje adwokackie i specjalizując się w prawie podatkowym. W tym samym roku urodziła bliźnięta – Carol i Marka.
Margaret Thatcher – wstęp do wielkiej polityki
Po nieudanych próbach zdobycia mandatu w innych okręgach, w 1958 roku Thatcher została kandydatką w okręgu wyborczym Finchley. W wyniku intensywnej kampanii została wybrana do Izby Gmin w 1959 roku. Jej debiutem parlamentarnym było przedstawienie projektu ustawy o jawności posiedzeń organów publicznych.
W 1961 roku otrzymała stanowisko parlamentarnego sekretarza w Ministerstwie Emerytur i Ubezpieczeń Społecznych. Po przegranych przez konserwatystów wyborach w 1964 roku, została rzeczniczką ds. polityki mieszkaniowej, wspierając prawo lokatorów do zakupu mieszkań komunalnych.
W gabinecie cieni objęła funkcję rzeczniczki ds. finansowych i sprzeciwiała się kontrolom cen i płac wprowadzanym przez Partię Pracy. Uważała, że takie interwencje wypaczają mechanizmy rynkowe.
Margaret Thatcher, minister edukacji i liderka Partii Konserwatywnej
W latach 1970–1974 sprawowała funkcję ministra edukacji i nauki w rządzie Edwarda Heatha. W tej roli zniosła bezpłatne mleko w szkołach podstawowych, co przyniosło jej przydomek Thatcher porywaczka mleka.
W 1975 roku pokonała Heatha w wyborach na lidera Partii Konserwatywnej i została liderką opozycji. Cztery lata później, w 1979 roku, złożyła skuteczny wniosek o wotum nieufności wobec rządu Jamesa Callaghana, co doprowadziło do zwycięstwa konserwatystów w przyspieszonych wyborach i objęcia przez nią stanowiska premiera.
Wojna o Falklandy – test przywództwa Margaret Thatcher
Wiosną 1982 roku doszło do jednego z najbardziej znaczących wydarzeń w politycznej karierze Margaret Thatcher – wojny o Falklandy. Te odległe, brytyjskie wyspy na południowym Atlantyku były od lat przedmiotem roszczeń terytorialnych ze strony Argentyny, która uważała je za część swojego terytorium (nazywając je Islas Malvinas).
Dnia 2 kwietnia 1982 roku, argentyńska armia dokonała inwazji i zajęła wyspy. Reakcja brytyjskiej premier była natychmiastowa i zdecydowana. Zarządziła wysłanie floty wojennej na drugi koniec świata, by odbić Falklandy z rąk okupanta. Operacja ta była ogromnym wyzwaniem logistycznym i politycznym – Wielka Brytania zmobilizowała ponad 100 okrętów i tysiące żołnierzy, podejmując ryzyko otwartego konfliktu zbrojnego.
Brytyjskie oddziały desantowe wylądowały 21 maja 1982 roku w Port San Carlos, rozpoczynając kampanię lądową. Po 72 dniach walk, zakończonych sukcesem, wyspy zostały odbite, choć za cenę wysokiego bilansu ofiar: zginęło 258 Brytyjczyków i 649 Argentyńczyków.
Jeszcze przed wybuchem wojny poparcie dla Thatcher było rekordowo niskie – była najmniej popularnym premierem od czasów wojny. Jednakże sukces militarny, połączony z umiejętną komunikacją medialną, uczynił z niej prawdziwą bohaterkę narodową. Thatcher wykorzystała swoją popularność, ogłaszając przyspieszone wybory w 1983 roku, które ponownie wygrała.
Górnicy kontra rząd – strajk, który zmienił kraj
Wzmocniona politycznie po zwycięstwie na Falklandach, Thatcher rozpoczęła kolejną kontrowersyjną reformę: likwidację nierentownych kopalń węgla kamiennego, które przez dekady były filarem gospodarki przemysłowej i źródłem zatrudnienia dla dziesiątek tysięcy Brytyjczyków.
W odpowiedzi, w 1984 roku, związki zawodowe, kierowane przez radykalnego lidera Arthura Scargilla, ogłosiły ogólnokrajowy strajk. Protesty trwały niemal rok i były jednymi z najbardziej gwałtownych w historii Wielkiej Brytanii. Zimą dochodziło do brutalnych starć między strajkującymi a policją.
Choć strajk nie zakończył się formalnym porozumieniem, Thatcher uzyskała to, czego chciała – większość kopalń została zamknięta, a pozycja związków zawodowych znacząco osłabiona. Dla wielu robotników i ich rodzin było to bolesne doświadczenie, które pogłębiło podziały społeczne.
Zamach IRA – o włos od tragedii
12 października 1984 roku miał miejsce dramatyczny zamach bombowy przeprowadzony przez Irlandzką Armię Republikańską (IRA) w hotelu Grand Hotel w Brighton, gdzie trwał kongres Partii Konserwatywnej. Celem ataku była Margaret Thatcher, która przebywała w swoim apartamencie na pierwszym piętrze.
Tuż przed wybuchem opuściła łazienkę, która została poważnie zniszczona przez eksplozję. Pięć osób zginęło, a kilkanaście zostało rannych. Premierka i jej mąż cudem uniknęli śmierci. Pomimo ataku, Thatcher zdecydowała się nie odwoływać kongresu – przemówienie wygłosiła zgodnie z planem o godzinie 14:30. Jej reakcja była symbolicznym pokazem niezłomności, a ona sama jeszcze bardziej umocniła swój przydomek – Żelazna Dama.
Margaret Thatcher – polityka zagraniczna i eurosceptycyzm
Choć Wielka Brytania była członkiem Europejskich Wspólnot Gospodarczych, Thatcher nie ukrywała swojego sceptycyzmu wobec coraz bardziej zacieśniającej się integracji europejskiej. Obawiała się supranacjonalizmu, czyli przekazywania zbyt dużej władzy instytucjom ponadnarodowym kosztem suwerenności państw. Znana była z ostrego stanowiska negocjacyjnego – jej słynne hasło I want my money back odnosiło się do niekorzystnych warunków brytyjskiej składki do budżetu Wspólnoty.
Jednocześnie zacieśniała relacje ze Stanami Zjednoczonymi, a jej polityczna przyjaźń z prezydentem Ronaldem Reaganem była jedną z najbardziej znanych osi transatlantyckiego sojuszu w latach 80. Oboje polityków wyznawało podobne wartości: wolny rynek, ograniczenie biurokracji, silna obrona narodowa oraz twarda postawa wobec Związku Radzieckiego.
Kontrowersje budziło jednak wsparcie rządu Thatcher dla koalicji antywietnamskiej w Kambodży, w której skład wchodziły również oddziały Czerwonych Khmerów, odpowiedzialnych za ludobójstwo w latach 1975–1979. Choć oficjalnie Wielka Brytania wspierała tylko frakcje niekomunistyczne, w rzeczywistości pomoc ta trafiała także do dawnych sojuszników Pol Pota.
Margaret Thatcher – upadek polityczny i rezygnacja
Punktem zwrotnym w karierze Margaret Thatcher była podatek pogłówny, tzw. poll tax, wprowadzony w 1990 roku. Nowy system podatkowy – jednolity dla wszystkich obywateli, niezależnie od dochodów – wywołał falę społecznych protestów i zamieszek. Opinia publiczna była oburzona, a w Partii Konserwatywnej zaczęły narastać napięcia.
W wyborach na lidera partii Thatcher zdobyła więcej głosów niż Michael Heseltine, jednak nie osiągnęła wymaganej większości. Pod naciskiem kolegów partyjnych, a także męża, zdecydowała się na honorowe ustąpienie z funkcji premiera.
Podczas ostatniego posiedzenia swojego rządu płakała – po raz drugi publicznie w życiu. Pierwszy raz emocje wzięły górę, gdy jej syn Mark zaginął na sześć dni podczas rajdu Paryż–Dakar w 1982 roku.
Nowym premierem został John Major, dotychczasowy minister finansów w jej rządzie.
Życie Margaret Thatcher po polityce – globalna ikona i cienie sławy
Po odejściu z czynnej polityki w 1990 roku, Margaret Thatcher nie zniknęła z życia publicznego. Przez kolejne lata prowadziła intensywną działalność wykładową i doradczą. Podróżowała po całym świecie, wygłaszając prelekcje i przemówienia na temat polityki, wolnego rynku i przywództwa. Jej wystąpienia gromadziły tłumy, a nazwisko Thatcher stało się synonimem twardej polityki i bezkompromisowych reform.
W 1992 roku otrzymała tytuł baronowej Thatcher of Kesteven, co wiązało się z jej wstąpieniem do Izby Lordów – izby wyższej brytyjskiego parlamentu. Był to zaszczyt przyznawany jedynie najbardziej zasłużonym osobistościom życia publicznego.
Jednak już w 2001 roku musiała zakończyć działalność publiczną – lekarze zalecili jej odpoczynek ze względu na pogarszający się stan zdrowia. Mimo to nie przestała być obecna w mediach i debatach politycznych. W 2005 roku, podczas obchodów swoich 80. urodzin, urządziła wystawny bankiet na ponad 650 gości, w tym królową Elżbietę II, ówczesnego premiera Tony’ego Blaira, aktorkę Joan Collins i piosenkarkę Shirley Bassey.
W tym samym roku, po omdleniu u fryzjera, trafiła na obserwację do szpitala. Wkrótce jej córka, Carol Thatcher, poinformowała, że matka cierpi na poważne problemy z pamięcią krótkotrwałą. Potwierdzenie przyszło w 2008 roku, gdy Carol opublikowała autobiografię A Swim-On Part in the Goldfish Bowl, w której ujawniła, że Margaret zmaga się z objawami choroby Alzheimera.
Margaret Thatcher – śmierć i pogrzeb
8 kwietnia 2013 roku Margaret Thatcher zmarła w wieku 87 lat na udar mózgu w luksusowym londyńskim hotelu The Ritz, w którym mieszkała w ostatnich miesiącach życia.
Rząd Wielkiej Brytanii zaproponował zorganizowanie uroczystego nabożeństwa pogrzebowego z honorami wojskowymi. Ceremonia odbyła się 17 kwietnia 2013 roku w monumentalnej katedrze św. Pawła w Londynie – miejscu, które Thatcher sama wcześniej wskazała jako odpowiednie na pożegnanie. Uroczystości te miały rangę zbliżoną do pogrzebu księżnej Diany w 1997 roku i królowej matki Elżbiety w 2002 roku.
W ceremonii uczestniczyło ponad 2300 zaproszonych gości z 170 krajów, w tym królowa Elżbieta II i książę Filip – co było wyjątkowym gestem, ponieważ monarchini rzadko bierze udział w pogrzebach osób spoza rodziny królewskiej. Po nabożeństwie ciało Thatcher zostało skremowane, a prochy pochowano w Królewskim Szpitalu w Chelsea obok grobu męża, Denisa.
Reakcje na śmierć Thatcher były niezwykle podzielone – tak jak jej polityka. Dla wielu była symbolem odwagi, nowoczesności i siły, jednym z najwybitniejszych liderów w historii Zjednoczonego Królestwa. Inni pamiętali ją jako polityczkę, która doprowadziła do masowego bezrobocia, zamykania zakładów pracy i osłabienia związków zawodowych.
W mediach społecznościowych uruchomiono prowokacyjną kampanię, której celem było wypromowanie utworu Ding-Dong! The Witch Is Dead z filmu Czarnoksiężnik z Krainy Oz. Piosenka dotarła do drugiego miejsca brytyjskiej listy przebojów, a w Szkocji – na miejsce pierwsze. Akcja ta wywołała wiele kontrowersji. Nawet Ruth Duccini i Jerry Maren, członkowie obsady oryginalnego filmu, potępili ją jako niesmaczną i pozbawioną szacunku. Zwolennicy Thatcher odpowiedzieli, promując utwór I’m in Love with Margaret Thatcher zespołu The Notsensibles, który dotarł do 35. miejsca listy.
W kwietniu 2013 roku ogłoszono plany utworzenia Centrum Margaret Thatcher – muzeum i biblioteki poświęconej jej dziedzictwu politycznemu, które miało zostać ulokowane przy Uniwersytecie Buckingham.
Margaret Thatcher – ciekawostki i popkulturowy fenomen
Margaret Thatcher była nazywana Żelazną Damą – ten przydomek został jej nadany 24 stycznia 1976 roku przez dziennikarza sowieckiej gazety Czerwona Gwiazda. Nazwa ta, pierwotnie pogardliwa, została przez nią z dumą przyjęta jako wyraz siły i niezłomności.
W plebiscycie BBC „100 Greatest Britons” uplasowała się na 16. miejscu, jednak w niechlubnym rankingu „Najgorszych Brytyjczyków” zajęła miejsce trzecie.
Podczas jednego z późniejszych spotkań publicznych Thatcher zażartowała ze swojej reputacji, mówiąc: Widziałam, że już na mnie czekacie. Po drodze minęłam plakat z filmu “Mumia powraca”.
21 lutego 2007 roku, na sali głównej Parlamentu Zjednoczonego Królestwa, odsłonięto jej posąg z brązu, ustawiony naprzeciwko monumentu Winstona Churchilla – jej politycznego wzoru. Przy tej okazji powiedziała: Być może wolałabym żelazo, ale brąz wystarczy…
Margaret Thatcher – wizjonerka czy polaryzująca rewolucjonistka?
Margaret Thatcher na trwałe odmieniła oblicze brytyjskiej polityki – zarówno pod względem ideowym, jak i instytucjonalnym. Jej ponad jedenastoletnie rządy (najdłuższe od czasów George’a Canninga w XIX wieku) wyznaczyły kierunek dla kolejnych dekad, a idee, które głosiła, do dziś budzą emocje. Niezależnie od oceny, jedno pozostaje bezdyskusyjne: była jedną z najważniejszych postaci XX wieku – nie tylko w Wielkiej Brytanii, ale także w skali globalnej. Jej nazwiskiem określono cały nurt polityczno-gospodarczy (thatcherzym), oparty na:
- klasycznym liberalizmie ekonomicznym (wolny rynek, deregulacja),
- ograniczaniu roli państwa,
- prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (m.in. British Airways, British Gas),
- walce z inflacją i deficytem budżetowym,
- sprzeciwie wobec rosnących wpływów związków zawodowych,
- silnym nacisku na indywidualną odpowiedzialność obywateli.
Thatcher całkowicie odmieniła relacje między państwem a jednostką. Nie ma czegoś takiego jak społeczeństwo – powiedziała w słynnym wywiadzie, co przez jednych było interpretowane jako wyraz bezwzględnego indywidualizmu, a przez innych – jako wezwanie do samodzielności i przedsiębiorczości.
Promowała twardy, realistyczny kurs. Bliska współpraca z Ronaldem Reaganem uczyniła z niej współautorkę końca zimnej wojny w oczach wielu zwolenników. Z drugiej strony – jej nieufność wobec integracji europejskiej zapoczątkowała linię eurosceptycyzmu w Partii Konserwatywnej, która w długofalowej perspektywie doprowadziła do Brexitu.
Jako pierwsza kobieta na czele brytyjskiego rządu przełamała bariery płciowe w świecie zdominowanym przez mężczyzn. Paradoksalnie jednak, sama rzadko wspierała inne kobiety w polityce, a kwestie równości płci rzadko pojawiały się w jej programie.
Nie sposób jednak mówić o Margaret Thatcher bez uwzględnienia głębokich podziałów społecznych, jakie wywołała. Restrukturyzacja przemysłu spowodowała masowe bezrobocie w regionach przemysłowych, szczególnie na północy Anglii, w Walii i Szkocji. Te społeczności przez lata pozostawały bastionami sprzeciwu wobec jej polityki.
Konflikt ze związkami zawodowymi, zwłaszcza podczas strajku górników w latach 1984–1985, zakończył się trwałym osłabieniem ruchu związkowego w Wielkiej Brytanii. Polityka mieszkaniowa, choć umożliwiła milionom Brytyjczyków wykup mieszkań komunalnych na własność, doprowadziła również do długotrwałego deficytu tanich mieszkań socjalnych.
Z perspektywy czasu, historycy i politolodzy są zgodni, że Thatcher była liderką wyjątkową – wizjonerską, bezkompromisową, ale też kontrowersyjną. Zmieniła zasady gry. Jej reformy uruchomiły siły rynkowe, które pobudziły gospodarkę, ale też zwiększyły nierówności społeczne.
Niektórzy porównują ją do Winstona Churchilla – za odwagę i determinację w trudnych czasach. Inni stawiają obok Franklina D. Roosevelta czy Charlesa de Gaulle’a – przywódców, którzy zostawili po sobie nie tylko zmiany, ale i legendę.
Dla jednych była ikoną nowoczesności, dla innych symbolem społecznej niesprawiedliwości. Ale w tym właśnie tkwi siła jej postaci – w zdolności wywoływania głębokich emocji, prowokowania debat, inspirowania jednych i oburzania drugich.
Margaret Thatcher pozostawiła po sobie Wielką Brytanię zupełnie inną niż ta, którą zastała – bardziej wolnorynkową, bardziej indywidualistyczną, bardziej zróżnicowaną. Niezależnie od tego, czy się z nią zgadzamy, czy nie – nie sposób zaprzeczyć, że była polityczką, która nie tylko uczestniczyła w historii – ona ją tworzyła.
