Tego dnia 2021 roku zmarł książę Filip, mąż Elżbiety II, najdłużej pełniący funkcję księcia małżonka w historii Wielkiej Brytanii
Nikt nie rodzi się legendą — nie wtedy, gdy zaczyna życie jako wygnaniec z kraju ogarniętego wojną, z matką w zakładzie psychiatrycznym i bez ojca u boku. A jednak książę Filip, mąż królowej, który przez dziesięciolecia pozostawał w cieniu tronu, potrafił zmienić własne losy w opowieść większą niż sama monarchia. Jego życie było jak lustro: odbijało dramaty XX wieku, konflikty rodzinne, rozgrywki władzy i cichy heroizm codzienności.
Książę Filip urodził się 10 czerwca 1921 roku na wyspie Korfu w Grecji, w willi Mon Repos, jako Filippos (gr. Φίλιππος), książę Grecji i Danii. Był synem księcia Andrzeja z Grecji i księżniczki Alicji Battenberg. Filip był najmłodszy z pięciorga dzieci swoich rodziców, mając cztery starsze siostry: Małgorzatę, Teodorę, Cecylię i Zofię. Dziadek Filipa, Jerzy I, był królem Grecji, a jego rodzina należała do dynastii Szlezwik-Holsztyn-Sonderburg-Glücksburg, która była także powiązana z królewskimi rodami Danii.
Jako dziecko Filip nie miał łatwego startu. Zaledwie trzy miesiące po jego narodzinach zmarł jego dziadek, Louis Alexander de Battenberg, który w 1917 roku zmienił nazwisko rodziny na Mountbatten, aby unikać niemieckich powiązań w trudnych czasach I wojny światowej. Filip, wraz z matką Alicją, udał się na pogrzeb do Londynu, natomiast jego ojciec pozostał w Grecji, gdzie wkrótce zginęły setki osób w wyniku wojny grecko-tureckiej. Po obaleniu króla Konstantyna I w 1922 roku, wuj Filipa, król Konstantyn, został zmuszony do abdykacji, a cała rodzina książęca, w tym książę Andrzej, została zmuszona do emigracji.
Młodzieńcze lata i edukacja
Po przeprowadzce do Francji, książę Andrzej z rodziną osiedlił się w Monte Carlo. Filip, który w dzieciństwie miał niewielki kontakt z ojcem i nie mówił po grecku, wychowywał się w wielonarodowym środowisku. W wywiadzie z 1992 roku przyznał, że wychowywał się w mieszance angielskiego, francuskiego i niemieckiego, przez co czuł się bardziej Skandynawem, a szczególnie Duńczykiem. Jego matka, księżniczka Alicja, zmagała się z schizofrenią i została umieszczona w zakładzie psychiatrycznym, co wpłynęło na dalszy brak kontaktu między matką a synem.
W 1930 roku Filip przeniósł się do Wielkiej Brytanii, gdzie rozpoczął naukę w szkole w Paryżu, a następnie, w 1933 roku, kontynuował edukację w Szkole Schloss Salem w Niemczech, należącej do jego szwagra, Bertholda z Badenii. Po dojściu do władzy nazizmu, jego nauczyciel, Kurt Hahn, zmuszony do ucieczki, przeniósł się do Szkocji, gdzie założył szkołę Gordonstoun, do której Filip także uczęszczał. Jako młody człowiek przeżył również tragedię – w 1937 roku, jego siostra Cecylia zginęła w katastrofie lotniczej, w której zginęli również jej mąż i dzieci. Filip, mimo młodego wieku, uczestniczył w pogrzebie siostry w Darmstadt.
Małżeństwo i dalsze życie
W 1939 roku miała miejsce ważna wizyta królowej Elżbiety i jej męża Jerzego VI w Dartmouth, gdzie księżniczki Elżbieta i Małgorzata miały towarzyszyć Filipowi w podróży. Chociaż byli oni dalekimi krewnymi, to z czasem między nimi nawiązała się silna więź. Elżbieta, wówczas trzynastoletnia, zakochała się w Filipie, a wkrótce zaczęła pisać do niego listy. Po latach, w 1946 roku, Filip poprosił króla Jerzego VI o rękę jego córki, co zostało zaakceptowane, zastrzegając jednak, że zaręczyny staną się oficjalne dopiero w 1947 roku, kiedy Elżbieta osiągnie pełnoletność.
W marcu 1947 roku Filip zrzekł się swoich greckich i duńskich tytułów oraz obywatelstwa, aby stać się obywatelem Wielkiej Brytanii. Zmienił również nazwisko na Mountbatten, co było nazwiskiem jego wujów z strony matki. 10 lipca 1947 roku ogłoszono oficjalne zaręczyny, a para wzięła ślub 20 listopada tego samego roku w Opactwie Westminsterskim. Była to ceremonia, która została szeroko transmitowana na całym świecie. Po ślubie, para książęca osiedliła się w Clarence House, a ich życie rozpoczęło nowy etap.
Książę Filip i królowa Elżbieta II doczekali się czterech dzieci:
- Karol (urodzony 14 listopada 1948), który po śmierci Elżbiety II w 2022 roku został królem Karolem III,
- Anne Mountbatten-Windsor, księżniczka królewska (15 sierpnia 1950),
- Andrew Mountbatten-Windsor, książę Yorku (19 lutego 1960),
- Edward Mountbatten-Windsor, książę Edynburga (10 marca 1964).
Po ślubie Filip kontynuował służbę w marynarce wojennej, a w 1949 roku stacjonował na Malcie. W 1951 roku wraz z żoną odwiedzili Kanadę i wzięli udział w oficjalnym tournée, które miało na celu zastąpienie króla Jerzego VI, który pogarszał się ze względu na zdrowie. Król zmarł 6 lutego 1952 roku, a Elżbieta wstąpiła na tron, zmieniając życie zarówno swoje, jak i jej męża. Filip zakończył swoją karierę wojskową, stając się formalnie księciem Edynburga i wspierając żonę w jej roli królowej.
Książę Filip w nowej roli
Po śmierci królowej Elżbiety II 8 września 2022 roku, ich najstarszy syn Karol objął tron jako Karol III, kończąc długą erę panowania Elżbiety II. Książę Filip zmarł wcześniej, w 2021 roku, pozostawiając po sobie trwały ślad w historii zarówno Wielkiej Brytanii, jak i całej monarchii brytyjskiej. Był świadkiem wielu zmian, zarówno w rodzinie królewskiej, jak i na świecie, pozostając przez całe życie wiernym towarzyszem swojej żony i królowej.
Książę Filip, małżonek u boku królowej
Gdy królowa Elżbieta II objęła tron, na nowo rozgorzała kwestia nazwiska rodowego rodziny królewskiej. W brytyjskiej tradycji przyjęte było, że małżonka przejmowała nazwisko męża. Analogicznie działo się w przypadku monarchów — po śmierci królowej Wiktorii, jej syn król Edward VII przyjął nazwisko ojca: Sachsen-Coburg-Gotha. To właśnie z tego rodu wywodzili się późniejsi Windsorowie.
Lord Louis Mountbatten, wuj Filipa, opowiadał się za wprowadzeniem nazwy dynastii Mountbattenów, natomiast sam książę Filip zasugerował nazwę “dynastia Edynburga”, nawiązując do przysługującego mu tytułu. Gdy o tej propozycji dowiedziała się królowa Maria, natychmiast skontaktowała się z premierem Winstonem Churchillem, który doradził Elżbiecie, by utrzymała dotychczasową nazwę dynastii Windsor.
Filip nie krył rozczarowania. Uważał, że sytuacja była niesprawiedliwa. Jestem jedynym mężczyzną w kraju, któremu nie wolno nadać swojemu dziecku swojego nazwiska, mówił z goryczą. Przypominał jednocześnie, że sam przyjął nazwisko po matce. Dopiero w 1960 roku, kiedy zarówno królowa Maria, jak i Churchill nie żyli, a Filip i Elżbieta spodziewali się narodzin drugiego syna – księcia Andrzeja – monarchini ogłosiła kompromisowe rozwiązanie. Ustalono, że wyłącznie przyszli monarchowie będą posługiwać się nazwiskiem Windsor, natomiast pozostali potomkowie rodziny nosić będą nazwisko Mountbatten-Windsor.
Książę Filip – podróże, obowiązki i tytuły
W latach 1956–1957 książę Filip wyruszył w samotną podróż po świecie na pokładzie królewskiego jachtu HMY Britannia. W trakcie tej wyprawy uczestniczył m.in. w ceremonii otwarcia Igrzysk Olimpijskich w Melbourne, a także dotarł do Antarktydy. Tym samym stał się pierwszym członkiem brytyjskiej rodziny królewskiej, który przekroczył koło podbiegunowe.
22 lutego 1957 roku Filip otrzymał oficjalnie tytuł księcia Zjednoczonego Królestwa, co oznaczało, że od tej pory mógł być tytułowany jako Jego Królewska Wysokość Książę Filip, Książę Edynburga.
Rodzinę Filipa dotknęła tragedia w 1979 roku, gdy jego ukochany wujek, Lord Mountbatten, zginął w zamachu przeprowadzonym przez Irlandzką Armię Republikańską (IRA). Niedługo później książę zaangażował się w sprawy sercowe swojego syna, księcia Karola, który związał się z młodą lady Dianą Spencer. Filip był zdania, że Karol powinien albo oświadczyć się Dianie, albo zakończyć relację. W efekcie Karol, pod wpływem nacisków ojca, zdecydował się na zaręczyny. Para doczekała się dwóch synów: księcia Williama i księcia Harry’ego, jednak ich małżeństwo zakończyło się rozwodem w 1996 roku.
Rok później, w tragicznych okolicznościach, Diana zginęła w wypadku samochodowym w Paryżu, podróżując z partnerem Dodim Fayedem. Jego ojciec, Mohamed Al-Fayed, publicznie oskarżył księcia Filipa o spisek i celowe doprowadzenie do wypadku. Jednak śledztwo sądowe przeprowadzone w 2008 roku nie potwierdziło tych oskarżeń. Oficjalnie uznano, że książę Filip nie miał związku z tą tragedią.
Ostatnie lata i rekord służby
2 sierpnia 2017 roku książę Filip zrealizował swój ostatni obowiązek publiczny. Na własną prośbę przeszedł na emeryturę, choć zastrzegł, że może jeszcze okazjonalnie pojawić się na wybranych wydarzeniach. Pałac Buckingham podał wówczas, że od momentu objęcia tronu przez królową Elżbietę II, Filip:
- uczestniczył w 22 219 oficjalnych spotkaniach,
- odbył 637 samodzielnych podróży zagranicznych,
- wygłosił 5496 przemówień,
- napisał 14 książek,
- był prezydentem, patronem lub członkiem 785 organizacji.
Jeszcze w 2016 roku, mając niemal 95 lat, książę brał udział w wydarzeniach publicznych przez 110 dni w roku.
W 2017 roku on i Elżbieta świętowali siedemdziesięciolecie małżeństwa, stając się tym samym najdłużej pozostającą razem parą królewską w historii Wielkiej Brytanii.
Wypadek, pasje i śmierć
17 stycznia 2019 roku doszło do incydentu, który ponownie zwrócił uwagę opinii publicznej. 97-letni książę Filip spowodował wypadek samochodowy w pobliżu Sandringham House. Jego Land Rover Freelander przewrócił się na bok po zderzeniu z innym pojazdem. Na szczęście pasażerowie drugiego samochodu odnieśli jedynie niewielkie obrażenia, a sam książę wyszedł z kolizji bez szwanku, mimo że nie miał zapiętych pasów. Wkrótce potem, dobrowolnie, zrezygnował z prawa jazdy.
Prywatnie książę Filip interesował się sztuką. Szczególnie cenił malarstwo postimpresjonistyczne i podziwiał twórczość takich artystów jak Walter Sickert czy Pierre Bonnard. Sam również malował, preferując nostalgiczne pejzaże i portrety, utrzymane w podobnym stylu.
9 kwietnia 2021 roku, w wieku 99 lat, książę zmarł w zamku Windsor, zaledwie dwa miesiące przed swoimi setnymi urodzinami. Pod względem długości życia był trzecim najstarszym członkiem brytyjskiej rodziny królewskiej, zaraz po księżniczce Alicji Christabel Montagu-Douglas-Scott oraz królowej Elżbiecie, jego żonie. Po jego śmierci flagi na budynkach rządowych Wspólnoty Narodów zostały opuszczone do połowy masztu, a w wielu miastach – m.in. w Londynie, Edynburgu, Cardiff, Belfaście, Canberze oraz na okrętach Royal Navy – oddano 41 salw armatnich.
Ostatnie pożegnanie
Pogrzeb księcia Filipa odbył się 17 kwietnia 2021 roku na terenie zamku Windsor. Choć przysługiwał mu pogrzeb państwowy, sam książę wyraził wcześniej wolę, by uroczystość miała charakter prywatny. Dodatkowo, z powodu obostrzeń pandemicznych, w kaplicy św. Jerzego mogło przebywać jedynie 30 osób – nie licząc osób niosących trumnę oraz duchowieństwa. Uczestnicy ceremonii, zgodnie z obowiązującymi przepisami, mieli założone czarne maseczki.
Ciało Filipa zostało przetransportowane w Land Roverze Defenderze TD5 130, który został specjalnie zmodyfikowany według jego osobistych wytycznych. Dokładnie o godzinie 15:00 czasu lokalnego ogłoszono minutę ciszy w całym kraju. Trumna spoczęła najpierw w Krypcie Królewskiej, a następnie została przeniesiona 19 września 2022 roku do Kaplicy Pamięci Króla Jerzego VI, gdzie spoczęła obok królowej Elżbiety, która zmarła 8 września 2022 roku, mając 96 lat.
Książę Filip i krew cara
W roku 1998, gdy odkryto szczątki ostatniego cara Rosji Mikołaja II i jego rodziny, książę Filip zgodził się oddać próbkę swojego DNA do badań identyfikacyjnych. Był bowiem blisko spokrewniony z dynastią Romanowów.
Jego babką była wielka księżna Olga Romanowa, a jedną z jego ciotecznych babek – Dagmar, caryca Rosji, znana też jako Maria Fiodorowna. Inną cioteczną babką ze strony matki była Alix z Hesji-Darmstadt, żona Mikołaja II. Dzięki badaniom genetycznym możliwe było jednoznaczne potwierdzenie tożsamości szczątków rodziny carskiej.
