Wojna o wszystko. Studia nad konfliktem polsko-sowieckim 1919-1920-1921, red. Aleksander Smoliński, Przemysław Benken, Marek Kozubel
Dzieje Polski po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku obfitowały w liczne wydarzenia graniczne. Szczególne miejsce zajmuje wśród nich wojna polsko-sowiecka, której wynik przesądzał o przyszłości młodego państwa. Sukces militarny oznaczał utrzymanie suwerenności, klęska mogła doprowadzić do upadku odrodzonej Rzeczypospolitej i włączenia jej w orbitę rewolucyjnego projektu bolszewickiego. Tę właśnie stawkę konfliktu podkreśla tytuł obszernego tomu Wojna o wszystko.
Publikacja pod redakcją Aleksandra Smolińskiego, Przemysława Benkena i Marka Kozubela ukazała się w serii naukowej szczecińskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej. Licząca ponad osiemset stron książka gromadzi liczne studia historyczne poświęcone różnym wymiarom wojny z lat 1919–1921. Autorzy korzystają zarówno z polskich materiałów archiwalnych, jak i z rzadziej wykorzystywanych dokumentów rosyjskich oraz ukraińskich, co pozwala poszerzyć perspektywę badawczą i spojrzeć na konflikt z kilku punktów widzenia.
Tom ma charakter wieloautorskiej pracy naukowej. Całość rozpoczyna wstęp redaktorów, po którym pojawia się część poświęcona historiografii oraz sporom interpretacyjnym związanym z wojną polsko-sowiecką. Kolejne teksty prowadzą czytelnika ku analizom operacyjnym oraz studiom dotyczącym konkretnych epizodów militarnych.
Autorzy podejmują między innymi zagadnienia dotyczące stanu badań nad konfliktem i problemów terminologicznych obecnych w literaturze historycznej. W dalszych rozdziałach pojawiają się analizy działań na froncie litewsko-białoruskim w latach 1919–1920, omówienie polskiej ofensywy kijowskiej z wiosny 1920 roku oraz studia dotyczące marszu armii Michaiła Tuchaczewskiego w kierunku Wisły.
Dużo miejsca zajmują również walki z 1 Armią Konną Siemiona Budionnego i obrona Lwowa, a także analiza kluczowych momentów wojny, takich jak Bitwa Warszawska i późniejsza Bitwa nad Niemnem. Autorzy poruszają także kwestie polityczne, między innymi problem sowietyzacji ziem polskich w 1920 roku i działalność Polskiego Komitetu Rewolucyjnego. Uzupełnieniem pozostają studia dotyczące roli kawalerii i lotnictwa w działaniach wojennych.
Tak skonstruowany układ prowadzi od refleksji historiograficznej poprzez analizę strategiczną aż do szczegółowych badań nad konkretnymi operacjami militarnymi.
Jedną z głównych ambicji tomu pozostaje pogłębienie wiedzy o wojnie polsko-sowieckiej poprzez wykorzystanie rozbudowanej bazy źródłowej. W wielu artykułach pojawiają się odniesienia do dokumentów przechowywanych w archiwach rosyjskich i ukraińskich oraz do literatury przedmiotu powstałej w tych krajach. Dzięki temu część analiz ukazuje działania Armii Czerwonej oraz jej zaplecza politycznego z perspektywy rzadziej obecnej w polskiej historiografii.
Autorzy podejmują również refleksję nad znaczeniem konfliktu dla dziejów Europy Środkowo-Wschodniej. W ich ujęciu zwycięstwo Polski wstrzymało ekspansję bolszewickiej rewolucji w kierunku Zachodu i wpłynęło na układ sił politycznych w regionie w kolejnych latach.
Wojna o wszystko nie ma formy syntetycznej narracji obejmującej cały przebieg wojny. Publikacja funkcjonuje raczej jako zbiór specjalistycznych studiów opartych na analizie źródeł. Poszczególne rozdziały koncentrują się na wybranych zagadnieniach: przebiegu operacji wojskowych, funkcjonowaniu struktur politycznych, roli poszczególnych formacji czy sporach interpretacyjnych w historiografii.
Taki charakter opracowania sprawia, że książka wymaga od odbiorcy orientacji w realiach wojny z 1920 roku. Najwięcej skorzystają z niej badacze historii wojskowej, studenci historii oraz czytelnicy zainteresowani pogłębioną analizą działań militarnych.
Tom należy do najobszerniejszych współczesnych publikacji poświęconych wojnie polsko-sowieckiej. Na szczególną uwagę zasługuje szeroka baza źródłowa oraz wieloaspektowe ujęcie konfliktu, obejmujące zarówno refleksję historiograficzną, jak i analizy konkretnych operacji wojskowych.
Publikacja nie pełni funkcji popularnej syntezy wydarzeń z lat 1919–1921. Czytelnik otrzymuje raczej rozbudowany zbiór badań, w którym kolejne artykuły odsłaniają różne fragmenty wielkiego konfliktu. W rezultacie powstaje obraz wojny jako złożonego procesu militarnego i politycznego, którego znaczenie wykracza poza historię samej Polski.
Dla osób zainteresowanych historią Europy Środkowo-Wschodniej oraz dziejami wojny polsko-sowieckiej książka stanowi ważny punkt odniesienia i jedno z najbardziej rozbudowanych opracowań tego tematu opublikowanych w ostatnich latach.
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 5,5/6
Marcin Cybulski
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
