Przeciętny Kowalski wie o Stefanie Batorym przeważnie tylko tyle, że był to król Polski i wielki książę litewski w latach 1576-1586. Batory został jednak polskim monarchą pod koniec swojego życia. Dziś przyjrzymy się temu, co Batory robił przed tym, jak zasiadł na polskim tronie.
Stefan Batory urodził się w 1533 roku. Był rówieśnikiem Katarzyny Habsburżanki – trzeciej żony króla Polski i wielkiego księcia litewskiego – Zygmunta II Augusta. Swoją karierę rozpoczął na dworze królowej Węgier – Izabelli Jagiellonki. Był jej paziem i wspierał stronnictwo prowęgierskie, popierające kandydaturę Zapolyów do tronu węgierskiego. Po śmierci Jana Zapolyi wspierał kandydaturę jego syna – Jana Zygmunta Zapolyi do węgierskiego tronu. W tym celu udał się z misją dyplomatyczną na habsburski dwór, na który wysłała przyszłego króla Polski Izabella Jagiellonka. Batory próbował przekonywać cesarza Ferdynanda I Habsburga do tego, że Jan Zygmunt Zapolya, byłby dobrym kandydatem na króla Węgier. Podczas przebywania na habsburskim dworze, Stefan Batory widywał Katarzynę Habsburżankę, która wróciła na habsburski dwór z Mantui, po tragicznej śmierci swojego pierwszego męża – Franciszka III Gonzagi, który podczas polowania na ptactwo, zaplątał się w wodorosty i utonął. W chwili, gdy Katarzyna wróciła do Wiednia, jej matka – Anna Jagiellonka już nie żyła. Teraz to Katarzyna, jako najstarsza żyjąca córka Ferdynanda I Habsburga, miała się opiekować młodszym rodzeństwem. Wkrótce jednak została trzecią żoną króla Polski i wielkiego księcia litewskiego – Zygmunta II Augusta.
Arianin królem Węgier?
Habsburgowie zwracali uwagę na to, że syn Izabelli Jagiellonki wyznaje arianizm. Jest to religia, która zaprzecza istnieniu Trójcy Świętej. Natomiast Jan Zygmunt Zapolya tytułował się królem Węgier, co było uznawane za uzurpację węgierskiego tronu. Habsburgowie nie mogli tego zaakceptować. Tym bardziej, że na króla Węgier miał być wkrótce koronowany – Maksymilian II Habsburg.
Habsburgowie wkrótce uznali Stefana Batorego za szpiega i zdecydowali o jego uwięzieniu. Uwięzienie posła było wbrew ówczesnemu prawu międzynarodowemu, Przyszły król Polski był więźniem Habsburgów przez 2 lata. Przebywając za kratkami miał dużo czasu by czytać na temat historii, polityki i poszerzać swoją wiedzę. Gdy wreszcie został uwolniony, był gotów by stanąć w walce o wyższe stanowiska. Po śmierci Jana Zygmunta Zapolyi, który zmarł w 1571 roku, Stefan Batory został księciem Siedmiogrodu. Jego kandydaturę na ten urząd popierał polski król – Zygmunt II August, który wiedział, że Stefan Batory jako paź jego siostry – Izabelli Jagiellonki wykazał się dużą dozą odpowiedzialności i lojalności i jest godny zaufania.
Henryk Walezy królem Polski
Wkrótce, bo 7 lipca 1572 roku w Knyszynie zmarł ostatni męski potomek Jagiellonów po mieczu – król Zygmunt II August. Otworzyło to drogę do wolnej elekcji. Pierwsza wolna elekcja miała miejsce 11 maja 1573 roku i wygrał ją francuski książę Henryk Walezy – syn Katarzyny Medycejskiej i Henryka II Walezjusza. Francuz, mimo że wygrał tę elekcję, nie pasował swoją obyczajowością do zwyczajów panujących w Polsce. Ubierał się inaczej i wzbudzał powszechne zdziwienie i raczej odrazę, szczególnie konserwatywnej i bogobojnej Anny Jagiellonki, której mężem miał zostać.
Gdy 21 lutego 1574 roku Jakub Uchański koronował Henryka Walezego na króla Polski, ten zapewne szukał sposobu, jakby stąd uciec, gdyż sam nigdy nie przyjechałby do Krakowa. Nagle stało się. 30 maja 1574 roku zmarł król Francji – Karol IX Walezjusz, a wkrótce Henryk Walezy otrzymał list od matki, w którym Katarzyna Medycejska napisała, że jej syn ma natychmiast wracać do Francji. Młodemu monarsze nie trzeba było dwa razy powtarzać. W nocy, w przebraniu uciekł z Wawelu, wsiadł do wozu zaprzęgniętego w konie i wyruszył w drogę powrotną do Francji. Polakom zostawił list, że gdy tylko uporządkuje francuskie sprawy, wróci nad Wisłę, kłamał!
Walka o polski tron – Stefan Batory vs Maksymilian II Habsburg
Ucieczka Walezego oznaczała, że Królestwo Polskie znowu nie miało króla i trzeba było wybrać nowego króla. W Polsce cały czas przebywała Anna Jagiellonka – córka Bony Sforzy d’Aragony i Zygmunta Starego. To właśnie ją wybrano na króla Polski, jako ostatnią przedstawicielkę tej dynastii po mieczu i kontynuatorkę polityki jagiellońskiej. Część szlachty wybrała na króla Maksymiliana II Habsburga, a prohabsburski prymas Jakub Uchański ogłosił go królem Polski. Gdy dowiedziano się o tym fakcie, unieważniono ten wybór, zaledwie po 3 dniach. Królem Polski została Anna Jagiellonka, a jej mężem został znany nam już Stefan Batory, który, jak mieliśmy to okazję zobaczyć już wcześniej, miał na swoim koncie bogate doświadczenie dyplomatyczne.
Stefan Batory królem Polski
Wkrótce miał zostać królem Polski. Wybrano go na króla 12 grudnia 1575 roku, a już 1 maja 1576 roku odbyła się jego koronacja na króla Polski. Podobnie jak 190 lat wcześniej Władysław II Jagiełło, teraz to Stefan Batory zostawał królem Polski iure uxoris, czyli z prawa żony. Wraz z nim na królową Polski została koronowana Anna Jagiellonka.
Panowanie Stefana Batorego w latach 1576-1586 jest oceniane przez historyków bardzo pozytywnie, ale niestety, jako mąż nie spisał się najlepiej. Spędził z Anną jedynie kilka nocy. Żona była starsza od niego o całe 10 lat, dlatego nie przebywał z nią zbyt długo. Zamiast tego polował i udawał się na wyprawy wojenne. Tymczasem Anna Jagiellonka zajmowała się zielarstwem. Brak zainteresowania ze strony męża jej osobą nie umknęła jej uwadze. Batory z polecenia Anny Jagiellonki został pochowany w Kaplicy Mariackiej na Wawelu z dala od niej i jej rodziny. Zmarł 12 grudnia 1586 roku. Oficjalną przyczyną jego śmierci była niewydolność nerek, ale niewykluczone, że mógł zostać otruty.
Jak zatem widać, postać króla Stefana Batorego jest niezwykle barwna i zasługuje na głębsze poznanie. Chcieliśmy przybliżyć Wam nieznane fakty z życia tego króla Polski. Mamy nadzieję, że się to nam udało.
Bibliografia:
- Besala J., Stefan Batory, Poznań 2010.
- Bogucka M., Anna Jagiellonka, Wrocław 1994.
