Kamienne mury pamiętają więcej, niż widać na pierwszy rzut oka. Zamek w Gniewie i zamek w Sztumie prowadzą przez historię pełną oblężeń, zmian władzy i odbudów, które odcisnęły się na każdym fragmencie tych warowni. Dziś funkcjonują inaczej niż w czasach Krzyżaków, ale ich przeszłość wciąż pozostaje czytelna w układzie murów i zachowanych budynkach.
Pomorze należy do tych regionów, gdzie średniowieczne zamki nie są jedynie zabytkami, lecz elementem krajobrazu, który porządkuje lokalną historię. Gniew i Sztum pokazują dwa różne scenariusze trwania takich obiektów: jeden odbudowany po niemal całkowitym zniszczeniu i włączony w nowoczesne funkcje, drugi zachowany fragmentarycznie, ale nadal pełniący rolę instytucji publicznej. W obu przypadkach czytelne pozostają ślady krzyżackiego planowania przestrzeni, późniejszych ingerencji oraz konsekwencji wojen i zmian politycznych.
Zamek w Gniewie
Gotycki zamek krzyżacki z XIII wieku, odbudowany po zniszczeniach II wojny światowej. Warownię wzniesiono na planie zbliżonym do kwadratu, kilkukondygnacyjny gmach zamku składa się z czterech skrzydeł z narożnymi wieżami otaczających wewnętrzny dziedziniec. Zachowały się też mury obwodowe, budynek bramny i pałac Marysieńki na przedzamczu.
Tekst jest fragmentem książki Zamki w Polsce. Przewodnik turystyczny, która czeka na Ciebie tutaj:
Rys historyczny
Krzyżacka strażnica w Gniewie pojawiła się w roku 1283. Siedem lat później komtur Dietrich von Spir podjął decyzję o przekształceniu jej w zamek. Warownię rozbudowano w XIV wieku i na początku kolejnego stulecia jako siedzibę byłego wielkiego mistrza Michała Küchmeistera. W roku 1410 zamek został bez walki zajęty przez polską chorągiew pod dowództwem Pawła z Wszeradowa, rok później wrócił w ręce krzyżackie.
W roku 1454 Gniew przystąpił do Związku Pruskiego; warownię zajęły polskie oddziały, lecz nie potrafiły zapanować nad chaosem, który ogarnął wówczas okolicę. Zamek chcieli zburzyć gdańscy mieszczanie, ale ostatecznie odbili go Krzyżacy. W kolejnych latach królewska armia Kazimierza Jagiellończyka podjęła oblężenie, ale mimo epidemii wśród obrońców oraz braku żywności na zamku nie przypuszczono szturmu.
Z tego powodu za dywersję został wkrótce skazany na śmierć rycerz Jan Kramnowo. Załogę zamku zmusił do kapitulacji dopiero w roku 1463 Piotr Dunin. Rok później warownia została przyłączona do Polski i stała się siedzibą starostów. Okres spokoju przerwał szwedzki najazd w roku 1625. Wojska Gustawa II Adolfa przez dwa lata okupowały miasto i zamek.
W roku 1655 Szwedzi po raz kolejny zajęli Gniew, niszcząc przy okazji warownię. Dzieła odbudowy podjął się w drugiej połowie XVII wieku ówczesny starosta gniewski Jan Sobieski. Na terenie przedzamcza wzniesiono pałac, w którym przebywała jego żona Maria Kazimiera. Po rozbiorze Polski w roku 1772 urządzono w zamku pruskie koszary, a następnie magazyn zbożowy.
W roku 1854 założenie adaptowano na więzienie i przy okazji rozebrano znaczną część budynków przedzamcza. Po włączeniu Gniewu w granice Polski rządowa administracja przekazała gmach wojsku. W roku 1921 zamek spłonął, a o podłożenie ognia posądzono niemieckiego szpiega. Przetrwało jedynie skrzydło południowe. Po wybuchu II wojny światowej, Niemcy na zamku urządzili więzienie dla Polaków z terenu Pomorza.
Po zakończeniu działań wojennych obiekt przejęło polskie wojsko. Odbudowę zrujnowanego założenia prowadzono w latach 1967–1975 i kontynuowano w latach 90. Wówczas zamek oraz funkcjonujący w nim oddział gdańskiego Muzeum Archeologicznego udostępniono do zwiedzania. Obecnie zamek jest własnością prywatną. Służy jako hotel oraz centrum biznesowo-eventowe, ale jest też udostępniony dla zwiedzających.
Informacje praktyczne
Gniew leży 58 km na południe od Gdańska, przy drodze nr 1.
Zamek znajduje się przy ul. Zamkowej 2, niemal w samym centrum miasta.
Współrzędne GPS:
N 53°50’03,16’’;
E 18°49’42,05’’.
Wstęp i atrakcje
Zamek można zwiedzać: wtorek–piątek 9.30–15.30, sobota–niedziela 11.00, 13.00, 15.00. Na zamku organizowane są spektakle i inscenizacje historyczne oraz turnieje rycerskie, m.in. Międzynarodowy Turniej o Miecz Sobieskiego oraz „Bitwa dwóch Wazów”.
W samym zamku, w dawnych koszarach oraz w pałacu na przedzamczu działa hotel.
www.zamek-gniew.pl
Warto zobaczyć
Poza zamkiem warto zobaczyć w Gniewie stare miasto z gotyckim ratuszem i kościołem św. Mikołaja, w pobliskim Pelplinie pocysterski zespół klasztorny z bazyliką katedralną, a także muzeum diecezjalne, a w Nowem skrzydło zamku krzyżackiego.
Ciekawostki
W 1657 roku, po opuszczeniu Gniewu przez Szwedów, hetman Jerzy Sebastian Lubomirski trzymał w lochu jeńców. Pewnego dnia udało się im przebić przez ścianę do sąsiednich pomieszczeń, ale zamiast do sali, która umożliwiłaby im ucieczkę, trafili do składu wina. Więźniowie opróżnili trzy baryły, a schwytani sprytnie usprawiedliwili się, że pili za zdrowie hetmana, czym zyskali jego sympatię.
Gdy w XVII wieku Wisła zaczęła podmywać zamek, odkryto nad brzegiem wielką kość. Powstała wówczas legenda o olbrzymie, który nękał w odległych czasach okolicę. Najprawdopodobniej były to szczątki bliżej nieznanego dużego zwierzęcia.
Zamek w Sztumie
Gotycki zamek krzyżacki z XIV wieku, przebudowany w czasie zaboru pruskiego. Z średniowiecznego założenia zachowały się skrzydło południowe ze sklepionymi krzyżowo piwnicami, brama wjazdowa, budynek zachodni, baszta oraz mury.
Rys historyczny
Warowny zamek w Sztumie zbudowany został w latach 1325–1336 na miejscu pruskiego grodu zniszczonego w 1236 roku przez Krzyżaków i wzniesionej później strażnicy zakonnej. Był siedzibą wójta. W roku 1410 podążające na Malbork polskie wojska zdobyły zamek, który dwa miesiące później został odbity przez chorągwie Henryka von Plauena. W roku 1454 kilkumiesięczne oblężenie rozpoczęły wojska królewskie.
Zdobyta warownia miesiąc później została odbita przez Krzyżaków. Na mocy drugiego pokoju toruńskiego Sztum został włączony do Polski i od 1466 roku na zamku urzędował starosta. Gmach służył też za siedzibę sejmików ziemskich. Wraz z najazdem szwedzkim w 1626 roku nastąpił koniec świetności zamku. Największe zniszczenia poczynili Szwedzi podczas kolejnych wojen – w latach 1656–1660 oraz 1700–1721.
Po pierwszym rozbiorze Polski zrujnowane założenie adaptowano na potrzeby pruskich urzędów. Od roku 1835 rozpoczęło się wyburzanie zamkowych budynków. Na ich miejscu wybudowano nowe gmachy, w których ulokowano sąd i więzienie. Po II wojnie światowej przeprowadzono prace renowacyjne. Obecnie zamek jest siedzibą oddziału Muzeum Zamkowego w Malborku.
Informacje praktyczne
Sztum leży 61 km na południowy wschód od Gdańska, na przecięciu dróg 55, 517 i 603. Zamek znajduje się przy ul. Galla Anonima 16.
Współrzędne GPS:
N 53°54’53,60’’;
E 19°02’24,58’’.
Wstęp i atrakcje
Zamek czynny codziennie 9.00–17.00 (ostatnie wejście o 16.00). Na terenie warowni odbywają się turnieje oraz pokazy walk rycerskich.
www.zamek.malbork.pl
Warto zobaczyć
W mieście warto zobaczyć ponadto kościół św. Anny oraz fragmenty murów miejskich, w pobliskim Starym Targu kościół św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza, a w Waplewie Wielkim dwór Sierakowskich.
Ciekawostki
Wielcy mistrzowie krzyżaccy wykorzystywali zamek jako rezydencję myśliwską. Z roku 1406 pochodzi wzmianka o zwierzyńcu, który na terenie warowni założył Ulrich von Jungingen.
Tekst jest fragmentem książki Zamki w Polsce. Przewodnik turystyczny i powstał we współpracy z Wydawnictwem RM.
