1 marca minęła 75. rocznica stracenia przez komunistycznych zbrodniarzy członków IV Zarządu WiN, na czele z pułkownikiem Łukaszem Cieplińskim ps. „Pług” (1 marca 1951 roku). To na pamiątkę tego tragicznego wydarzenia 1 marca został ustanowiony Narodowym Dniem Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”. Z tego powodu warto sięgnąć po marcowy numer Biuletynu IPN, którego tematem przewodnim są właśnie „Żołnierze Wyklęci”.
Walki powojennego podziemia niepodległościowego z narzuconą Polsce przez ZSRS władzą komunistyczną trwały aż 19 lat (1944-1963). Łącznie przez jego szeregi przewinęło się 120-180 tysięcy żołnierzy. Los tych żołnierzy był tragiczni- zwykle po jakimś czasie trafiali w ręce bezpieki, następnie byli torturowani przez ubeków i skazywani w farsowych procesach na karę śmierci lub długoletniego więzienia. Groby wielu z nich wciąż do dziś nie zostały odnalezione… Z tych wszystkich powodów należy im się nasz hołd i szacunek…
Partyzancki szlak „Łupaszki” i dzieje IV Zarządu WiN
Z wszystkich zamieszczonych w tym numerze artykułów najbardziej zaciekawił mnie tekst Piotra Niwińskiego „5 Wileńska Brygada AK na Pomorzu. Po raz trzeci w polu”. Autor opisuje w niej epopeję tej jednostki, która jak sama nazwa wskazuje pierwotnie działała w czasie wojny na Wileńszczyźnie. W lipcu 1944 roku zagrożona zniszczeniem przez Armię Czerwoną, przeniosła się na teren Białostocczyzny i tam podjęła działalność. We wrześniu 1945 roku na rozkaz dowództwa, mjr.”Łupaszka” rozwiązał oddział i przeszedł wraz ze swoimi żołnierzami do konspiracji.
Jednak pod koniec 1945 roku, „Łupaszka” uzyskał ponownie kontakt z Komendą Okręgu Wileńskiego AK, która przeniosła się do Polski centralnej i wznowił walkę partyzancką, tym razem z Sowietami i podporządkowanymi im polskimi komunistami. Utworzono wtedy dwa zgrupowania- jedno na Białostocczyźnie, które przyjęło nazwę 6 Wileńskiej Brygady, a drugie na Pomorzu, które ponownie przyjęło nazwę 5 Wileńskiej Brygady.
Za swój główny cel „Łupaszko” przyjął obronę ludności przed organami nowej władzy komunistycznej. W tym celu jego oddziały likwidowały posterunki UB i MO oraz struktury PPR. Milicjanci i PPR-owcy byli rozbrajani i ostrzegani przed powrotem do służby nowej władzy. Funkcjonariusze UB i ich współpracownicy byli z kolei rozstrzeliwani. Rozwijano także mocno działalność propagandową wśród ludności. Łącznie oddziały 5 Brygady wykonały ponad 230 akcji, doprowadzając do paraliżu władzy komunistycznej na obszarach na których działały. Byli wspierani przez przedwojennych działaczy kaszubskich i kociewskich, takich jak Ottomar Zielke, Józef Bruski i Jan Semka.
Od połowy roku 1946, oddziały „Łupaszki” zaczęły jednak ponosić coraz dotkliwsze straty. Najbardziej znaną spośród nich było aresztowanie 20 lipca w Gdańsku sanitariuszki Danuty Siedzikówny „Inki”, która miesiąc później została zamordowana w więzieniu w tym mieście razem z ppor. Feliksem Selmanowiczem „Zagończykiem”. W następnych miesiącach poległo także kilku innych niezwykle wartościowych żołnierzy. Pod koniec listopada 1946 roku na rozkaz Komendanta Okręgu Wileńskiego, ppłk. Antoniego Olechnowicza „Pohoreckiego” 5 Wileńska Brygada AK zawiesiła swoją działalność. Żołnierze zostali zdemobilizowani, w miarę możliwości zaopatrzeni w fałszywe dokumenty tożsamości i niewielką ilość pieniędzy. Na Podlasiu oddziały 6 Wileńskiej Brygady AK kontynuowały swoją walkę z komunistami do 1952 roku, kiedy to zostali ostatecznie rozbici przez UB. Mjr. „ Łupaszko” został aresztowany w czerwcu 1948 roku, a następnie skazany na śmierć. Został stracony 8 lutego 1951 roku. Ten sam tragiczny los spotkał wielu oficerów i żołnierzy dwóch wileńskich brygad.
Drugim tekstem z marcowego numeru Biuletynu IPN na który chciałbym zwrócić szczególną uwagę jest artykuł Grzegorza Ostasza „IV Zarząd Główny Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” w roku 1947”. Autor pokrótce opisuje w nim nie tylko tytułowy IV Zarząd, ale także całą historię organizacji. Powstała ona 2 września 1945 roku w Warszawie, została założona przez grupę wyższych oficerów AK. Jej celem było przekształcenie konspiracji wojskowej w cywilny ruch polityczno-obywatelski. Działacze WiN dążyli do zakończenia walk partyzanckich pod hasłem „las i rewolwer Polski nie zbawią”. Bronili suwerenności Polski, ich najważniejszym celem było przeprowadzenie wolnych i uczciwych wyborów. Domagali się także opuszczenia Polski przez żołnierzy Armii Czerwonej i funkcjonariuszy NKWD. Według szacunków, ich stan liczbowy na początku 1946 roku wynosił od kilku do ok. 20 tysięcy ludzi.
Niestety, sytuacja panująca wtedy w szerokich kręgach społecznych była dla nich bardzo niekorzystna. Na skalę o wiele większą niż w latach okupacji niemieckiej narastała kolaboracja z nowym okupantem i jego komunistycznymi podwładnymi, zdrada i donosicielstwo. Społeczeństwo było też zastraszone przez komunistyczny terror, a przez to mało skłonne do pomocy żołnierzom nowej konspiracji. Tradycyjna ostoja polskiego ruchu niepodległościowego, czyli ziemiaństwo było skutecznie niszczone przez komunistów.
W tej sytuacji działalność WiN była skutecznie zwalczana przez bezpiekę. W listopadzie 1945 roku UB aresztowała większość członków I Zarządu WiN. II Zarząd WiN został utworzony przez Franciszka Niepokólczyckiego ps. „Teodor”. Ale już po roku on także został rozbity przez UB, sam Niepokólczycki został aresztowany 22 października 1946 r. w Zabrzu przez bezpiekę. Kolejny, III Zarząd WiN został utworzony przez Wincentego Kwiecińskiego ps. „Głóg”. Jednak ten Zarząd został rozbity jeszcze szybciej niż poprzedni, bo już na przełomie 1946 i 1947 roku. Wincenty Kwieciński został aresztowany 5 stycznia 1947 roku.
IV Zarząd WiN został utworzony przez Łukasza Cieplińskiego, ps. „Ostrowski”. Urodzony 26 listopada 1913 roku. Przed II wojną światową służył jako zawodowy żołnierz w wojsku polskim. Uczestnik kampanii polskiej 1939 roku, następnie żołnierz ZWZ/AK i dowódca Obwodu, a potem Inspektoratu ZWZ/AK Rzeszów. Po rozwiązaniu AK w dniu 19 stycznia 1945 roku był kolejno członkiem organizacji „Nie”, Delegatury Sił Zbrojnych AK, a następnie WiN. Po utworzeniu przez siebie IV Zarządu WiN przeniósł siedzibę organizacji do Zabrza. Utrzymywał stałą łączność z polskim Rządem na Uchodźstwie w Londynie, któremu dostarczał raporty o sytuacji w kraju. On sam i jego współpracownicy utożsamiali się z chrześcijańską nauką społeczną oraz ideami ludowymi i socjalistycznymi.
Ale od października 1947 roku IV Zarząd WiN zaczął być rozbijany aresztowaniami przez UB. Łukasz Ciepliński został aresztowany 28 listopada 1947 roku w Zabrzu. Został poddany wyjątkowo okrutnemu śledztwu. Na przełomie 1947 i 1948 roku bezpieka całkowicie rozbiła aresztowaniami cały IV Zarząd, jego ostatni członek, Mieczysław Kawalec został zatrzymany 1 lutego 1948 roku w Poroninie. Następnie bezpieka utworzyła fałszywy „V Zarząd WiN”, który do końca 1952 roku wykorzystywała do swoich gier operacyjnych.
W dniach 5-14 października 1950 roku odbył się w Warszawie pokazowy proces IV Zarządu WiN. Siedniu z dziesięciu oskarżonych, w tym Łukasza Cieplińskiego skazano na karę śmierci. Wyroki zostały wykonane w więzieniu na warszawskim Mokotowie w dniu 1 marca 1951 roku. Ciał zamordowanych nie odnaleziono do dziś dnia.
Pozostałe artykuły o „Żołnierzach Wyklętych”
Na temat różnych aspektów historii „Żołnierzy Wyklętych” znajdziemy jeszcze w bieżącym numerze Biuletynu IPN teksty Pawła Wąsa „Porucznik Marian Pluciński „Mścisław””, Karola Polejowskiego „Halinka i Zdzisiek- historia pewnego zdjęcia”, Mirosława Surdeja „Rajd „Zapory” po Rzeszowszczyźnie”, Kazimierza Krajewskiego i Tomasza Łabuszewskiego „Podziemie obozu narodowego na Mazowszu, czyli historia na przekór stereotypom” oraz Michała Ostapiuka „Chrobry” spod Ostrołęki. Plutonowy Edmund Chrostowski (1925-1949)”.
W Biuletynie znajdziemy także:
Jarosław Szarek- „Pierwszy szedł Wojtek Ziembiński”/81
Ks. Jarosław Wąsowicz- Opozycjonista, bard, naukowiec. Andrzej Kołakowski (1964-2025) /95
Mirosław Szumiło- Pokój ryski 1921-traktat niewykorzystanej szansy/105
Adam Hlebowicz- Polacy i Kościół katolicki w ZSRS po traktacie ryskim/116
Maciej Zakrzewski- Konstytucja marcowa 1921 roku. Ustrojowy falstart /128
Marek Klecel- Pisarz, którego nie było? Józef Wittlin (1896-1976)/138
Tomasz Szturo- Brzemię mitu, czyli rzecz o marszałku Piłsudskim/150
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 6/6
Konrad Ruzik
