Maciej Filip Kubiak, Świat, którego nie ma… Przesiedleńcza droga od Stryjówki do Przecławia
„Życie ludzi, którzy nigdy, wychodząc rano przed dom, nie usłyszeli bulgotu cietrzewi, musi być smutne, bo nie poznali prawdziwej wiosny” – pisał z rozrzewnieniem Czesław Miłosz w „Dolinie Issy”. Kresy – w polskiej pamięci i kulturze – to nie tylko geografia, ale cały świat, który istniał przez stulecia, a potem zniknął z mapy, choć nie z pamięci ludzi. To przestrzeń, w której Polacy mieszkali „od zawsze”, a jednak po drugiej wojnie światowej zostali z niej przesiedleni, wypędzeni lub zmuszeni do wyjazdu w wyniku nowych granic oraz decyzji wielkich mocarstw. Zatem nasuwa się pytanie – czy można ocalić świat, którego nie da się ocalić?
Książka „Świat, którego nie ma… Przesiedleńcza droga od Stryjówki do Przecławia” to ciekawa pod względem wartości dokumentacyjnej monografia poświęcona historii kresowej miejscowości Stryjówka oraz losom jej mieszkańców po przymusowym przesiedleniu na Ziemie Zachodnie. Maciej Filip Kubiak podjął się niezwykle trudnego zadania ocalenia pamięci o świecie, który zniknął z mapy doświadczeń swoich dawnych mieszkańców, lecz nadal trwa w rodzinnych wspomnieniach, dokumentach i materialnych śladach przeszłości.
Świadectwa pamięci
Największą wartością publikacji jest połączenie pracy historyka z narracją opartą na świadectwach pamięci. Autor wykorzystał szeroką bazę źródeł archiwalnych, dokumentów rodzinnych, fotografii oraz relacji ustnych, tworząc wielowymiarowy obraz życia społecznego, religijnego, edukacyjnego oraz kulturowego dawnej Stryjówki. Szczególne uznanie budzi ogrom pracy dokumentacyjnej wykonanej przez Badacza, który przez wiele lat gromadził materiały zarówno w Polsce, jak i za granicą, docierając do potomków dawnych mieszkańców rozsianych po różnych częściach świata.
Konstrukcja i metoda
Książka wykracza poza ramy tradycyjnej monografii lokalnej, przyjmując formę „monografii mozaikowej”. Zawiera ona część biograficzna poświęconą m.in. Józefie Dick, Franciszkowi Dobrzańskiemu, Franciszkowi i Mieczysławowi Niewidziajłom oraz Antoniemu Sokołowi, wyciągi z kronik szkolnych, wspomnienia i relacje, słowniczek języka Stryjówki oraz „Lapidarium” – zbiór drobnych, często nieciągłych, ale sugestywnych fragmentów pamięci. Ta struktura nie tylko porządkuje materiał, ale też uczciwie współbrzmi z naturą pamięci: niepełną, rozproszoną, miejscami sprzeczną. Autor z dużą wrażliwością oddaje głos swoim rozmówcom w nurcie oral history, pozostawiając miejsce dla indywidualnych wspomnień, emocji i doświadczeń. W rezultacie Czytelnik otrzymuje nie tylko zestaw faktów historycznych, lecz także poruszającą opowieść o ludziach, ich losach, przywiązaniu do miejsca pochodzenia oraz trudnym procesie budowania nowej tożsamości po wysiedleniu.
Styl
Kubiak pisze przystępnie, z szacunkiem dla świadków. Pozwala mówić dokumentom i ludziom – kiedy dopowiada, czyni to dyskretnie. Dzięki temu książka jest czytelna dla szerokiego odbiorcy, a jednocześnie rzetelna źródłowo. Liczne cytaty, wstawki poetyckie oraz fotografie dodatkowo uruchamiają mechanizmy pamięciowe.
Mocna strona książki
Niewątpliwym atutem książki jest jej wymiar międzypokoleniowy. Autor nie ogranicza się do rekonstrukcji przeszłości, lecz pokazuje, w jaki sposób pamięć o Kresach funkcjonuje wśród kolejnych pokoleń potomków przesiedleńców. W konsekwencji publikacja staje się ważnym głosem w dyskusji o dziedzictwie kulturowym, pamięci zbiorowej i tożsamości lokalnej.
Ograniczenia – i dlaczego nie są wadą?
Momentami czuć asymetrię opisywanych wątków – niektóre są szerzej udokumentowane, inne pozostają szkicem. Jest to jednak odzwierciedlenie stanu źródeł, a nie błąd kompozycyjny. Zdarza się też, że gawędowość wypiera dyskusję, niemniej celem książki nie jest akademicka polemika, tylko ocalenie oraz udostępnienie zapisu pamięci.
Parę słów o autorze monografii
Maciej Filip Kubiak jest historykiem, regionalistą oraz badaczem dziejów Kresów Wschodnich i Ziem Zachodnich. Jego zainteresowania badawcze skupiają się na losach mieszkańców podolskiej Stryjówki oraz powojennymi dziejami Przecławia koło Szprotawy. W swojej działalności badawczej koncentruje się na dokumentowaniu pamięci społecznej, historii lokalnej, genealogii oraz doświadczeń przesiedleńców po 1945 r. W 2019 r. wraz z Bogusławem Mykietowem i Lidią Opaczewską opublikował książkę „Mieszkańcy Stryjówki koło Zbaraża w świetle Spisu familij i wspomnień”.
Podsumowanie
„Świat, którego nie ma…” stanowi wartościowy wkład w badania nad historią Kresów Wschodnich oraz powojennymi migracjami ludności polskiej. Jest to książka napisana z pasją badacza i wrażliwością kronikarza, której znaczenie wykracza daleko poza lokalny wymiar opisywanych wydarzeń. Publikację należy uznać za cenne świadectwo pamięci historycznej oraz ważny przykład współczesnej literatury regionalistycznej i dokumentacyjnej.
Paulina Jaśniak
