Dynastia Kudur-Mabuka w Larsie w okresie starobabilońskim

System rządów dynastii Kudur-Mabuka w Larsie w okresie starobabilońskim

Jak dynastia Kudur-Mabuka przejęła i legitymizowała swoją władzę? Przeczytaj o systemie wprowadzonych rządów przez dynastię Kudur-Mabuka w Larsie w okresie starobablilońskim.

W skład dynastii Kudur-Mabuka panującej w latach 1834 do 1763r. p.n.e., następującej po dynastii Nur-Adada na tronie królestwa Larsy, wchodzą jego dwaj synowie, prawowici królowie, Warad-Sin oraz Rim-Sin. Jednak głównym decydentem królestwa Larsy wydaje się być Kudur-Mabuk, natomiast jego synowie pozostawali za jego życia koregentami.

W południowo wschodnim Iraku, między Tygrysem i górami Zagros, rozciąga się półpustynny step, zwany wówczas Jamutbal, od nazwy koczowniczego lub półkoczowniczego plemienia, które od dłuższego czasu go zamieszkiwało i którego przywódca nosił elamickie imię Kudur-Mabuk, niewątpliwe dlatego, że jego rodzina przez długi czas musiała służyć królom Elamu.

Pochodzenie dynastii Kudur-Mabuka, jest wciąż szeroko dyskutowane. Najważniejsze z tej perspektywy wydaje się być to, w jaki sposób jego etniczna tożsamość była postrzegana przez siebie i innych. W tym względzie należy zauważyć, że nikt z rodziny Kudur-Mabuka,  o którym była mowa w inskrypcjach królewskich bądź określeniach rocznych nie był tytułowany, jako Elamita, po tym jak objęli oni władzę w królestwie Larsy[1].

Jednym z argumentów za tym, że królowie z dynastii Kudur-Mabuka przez wielu badaczy są postrzegani jako dynastia mająca swoje korzenie  w Elamie, może być to, że imię Kudur-Mabuk (identyfikowane też z imieniem króla Elamu Kutirnahhunte) oraz imię jego ojca Simti-silhak są imionami typowo elamickimi. Również imię jednej z córek Kudur-Mabuka, Manzi-warta, jest elamickie. W przeciwieństwie do imion jego synów Warad-Sina, Rim-Sina oraz Sin-muballita, które są  imionami akadyjskimi.

Powodem, dla którego uważa się, że Kudur-Mabuk był Amorytą, jest jego bliski związek z Elamitami, ale nie odnoszący się do jego elamickiego pochodzenia[2]. W inskrypcjach królewskich jego syna Warad-Sina, odnajdujemy tytulaturę: Ojciec amoryckich ziem oraz  Ojciec Emutbal[3].

Epitety te nigdy nie były używane jednocześnie. Określenie Ojciec Emutbal znalezione zostało w dziesięciu zapiskach, podczas gdy epitet Ojciec amoryckich ziem jest sygnowany przez osiem inskrypcji, jak również jest to wyrażenie wcześniejsze, stosowane przez Kudur-Mabuka do siódmego roku rządów Warad-Sina, zastąpione przez Ojciec amoryckich ziem.  

Jego synowie Warad-Sin i Rim-Sin nigdy nie pojawiają się w inskrypcjach ani królewskiej tytulaturze używając tego nazewnictwa, ponieważ wydają się  kontynuować tradycję zapoczątkowaną przez poprzednią dynastię Nur-Adada, by wystrzegać się amoryckich tytułów. Być może aspirowali, aby włączyć się do dziedzictwa Lagasz-Girsu.  Wydaje się prawdą, że Larsa była więc poprzez prawo królestwem amoryckim, rządzonym przez nieamorycką dynastię Kudur-Mabuka.

Być może Emutbal jest bardziej specyficznym oznaczeniem plemiennym terytorium amoryckiego na terenach wokół Maszkan-Szapir, niż amoryckie ziemie, ale dlaczego jeden tytuł zastępuje inne, nie jest jasne. Jednym z argumentów jest to, że podczas rządów królów z dynastii Kudur-Mabuka, termin Emutbal był synonimem królestwa Larsa[4].

Inną możliwą interpretacją jest to, że w okresie rządów królów z dynastii Kudur-Mabuka, Emutbal był obszarem wokół Maszkan-Szapir, który został włączony do królestwa Larsy. Maszkan-Szapir był ważnym strategicznym miastem dla królestwa Larsy już w czasach Zabaia, na co wskazują zapiski z  lat panowania Zabaia, ale tylko z królami z dynastii Kudur-Mabuka zaczynamy łączyć zestawienie Larsy i Emutbal[5].

Może to dawać wskazówki, skąd nadeszła dynastia Kudur-Mabuka. Chociaż tytuły noszone przez Kudur-Mabuka oznaczają, że on i jego synowie pochodzą z regionu Maszkan-Szapir, nie ma innych bezpośrednich dowodów na ten fakt.

Nadmienić należy także, że osoby o imionach Warad-Sin, Tutu-nišu i Sumu-iamutbala zostają wymienione jako odbiorcy żywności od króla Sin-iddinam, według dokumentów z czasów panowania tego władcy, co daje podstawy aby przypuszczać, że w czasie rządów Sin-iddinam Warad-Sin, Sumu-iamutbala i Tutu-nišu, byli dostojnikami i urzędnikami w regionie Maszkan-Szapir  podczas rządów Sin-iddinam i  byli związani z królestwem Larsy sojuszem.

Ogólnie zostało przyjęte na podstawie imienia założyciela nowej dynastii następującej po władcach z linii Nur-Adada, że królowie z rodu Kudur-Mabuka byli zagranicznymi uzurpatorami, którzy siłą zagarnęli władzę w Larsie i wyparli Ṣilli-Adada[6].

Jednak pogląd ten niesie za sobą liczne wątpliwości. Warad-Sin, syn Kudur-Mabuka, który został umieszczony przez swojego ojca na tronie królestwa Larsy, we wczesnych inskrypcjach ze swojego panowania, które zostały znalezione w Ur, przyjmuje tę samą tytulaturę, którą w inskrypcjach królewskich posługiwał się Ṣilli-Adad[7].

Dodatkowo władcy z dynastii  Kudur-Mabuka okazywali publicznie wyrazy szacunku w stosunku do tradycji i działalności, którą kultywowali władcy z dynastii Nur-Adada, według szóstej formuły rocznej Warad-Sin był fundatorem czternastu posągów w mieście Nippur, tak samo jak czynił to Sin-iqiszam według swojego czwartego określenia rocznego[8].

Tak samo jak Sin-iddinam, Warad-Sin był fundatorem posągu jego ojca w głównej świątyni Larsy, świątyni boga Šamaša (Warad-Sin, określenia roczne)[9]. Szósta „formuła roczna” Rim-Sina, brata i sukcesora Warad-Sina na tronie królestwa Larsy, odnotowuje budowę posągu Sin-iddinam. Rok świątyni Baraulegarra w Adab, został zbudowany (przez Rim-Sina) i wykonany posąg ze złota, reprezentujący Sin-iddinam, króla Larsy[10].

Również w dwóch inskrypcjach królewskich pochodzących z okresu panowania Rim-Sina odnajdujemy informację na temat Sin-iddinam, który jest obdarzony kultem ze strony władcy Larsy, który funduje srebrno-złotą statuę swojego nie bezpośredniego poprzednika w głównej świątyni królestwa. Ponadto, istnienie kultu Sin-iddinam za panowania Rim-Sina wskazuje na składanie ofiar dla świątyń Sin-iddinam[11]. 

Daje to podstawy, aby przypuszczać, że panujący z dynastii Kudur-Mabuka, nie byli agresorami w stosunku do ostatniego władcy z dynastii Nur-Adada, a raczej byli bliskimi współpracownikami stojących wyżej w hierarchii królów, którzy odbudowali siłę królestwa przeżywającego kryzys polityczny, pod presją zewnętrzną (głównie koalicji państw Kazallu, Isin i Babilonu).

Jednocześnie dostąpili awansu z pozycji sojuszniczej, którą zajmowali pierwotnie, na rzecz panowania nad królestwem Larsy. Sojusznicze stosunki pomiędzy Kudur-Mabukiem władcą Jamutbal, a władcami z dynastii Nur-Adada, widać na podstawie tekstu administracyjnego z czwartego roku panowania Sin-iqiszam, w których Kudur-Mabuk jest wymieniany jako jeden z beneficjentów darów piwnych:

200 litrów na ucztę dla domu kobiet, 60 litrów dla Ṣilli-Adada, 20 litrów dla Kudur-Mabuka, 10 litrów dla Ubarrija, 10 litrów dla Kabhum, przez Ṣilli-Esztara (królewskiego administratora) zostało wydane, miesiąca drugiego, dnia dwudziestego dziewiątego[12].

Państwo Kazallu było wrogie władcy Jamutbal, co dało doskonały pretekst do zbrojnej interwencji i przejęcia władzy w królestwie Larsy, jak relacjonuje Warad-Sin w swoich inskrypcjach królewskich:

usadowił Ur i Larsę w spokojnym domu[13], I był jedynym, który zebrał rozproszonych ludzi (i) uporządkował ich rozrzuconą ludność. Który, sprawił jego ziemię spokojną. Który, ukarał głowy jego wrogów. Który, rozbił wszystkich wrogów. Który, uczynił młodym Boga Šamaša , najwyższym sędzią nieba i ziemi. Mieszkał z zadowoleniem (w) jego książęcej rezydencji, w Larsie[14].

Przekształcenie obserwujemy w tym okresie nie tylko na królewskim tronie Larsy, ale także na płaszczyźnie stosunków społecznych i w strukturze gospodarczej. Wraz z jednoznacznym słabnięciem państwa I dynastii z Isin, które do tego czasu odgrywało rolę kontynuatora tradycji sumeryjskiej III dynastii z Ur i przejmowaniem roli dominującej przez królestwa amoryckie, kształtować zaczęła się zupełnie nowa rzeczywistość polityczna, ideologiczno-ustrojowa i przede wszystkim społeczno-gospodarcza.

Zmiany te można scharakteryzować w dwóch wymiarach. Pierwszy to zdecydowane zmniejszenie roli gospodarstw instytucjonalnych, będących dotychczas podstawową formą organizacyjną ekonomii państw sumeryjskich, przy jednoczesnym przejmowaniu części majątków zarządzanych dotychczas przez świątynie przez pałac królewski i podległy mu zarząd administracyjny.

Drugi aspekt to niespotykany dotąd na południu Mezopotamii rozkwit prywatnego sektora gospodarczego (wspólnot terytorialnych i gospodarstw), przejawiający się nie tylko prywatną (gminną) własnością ziemi, zakładów rzemieślniczych, działalności kupiecko-lichwiarskiej, lecz również funkcjonowaniem lokalnego samorządu terytorialnego gmin wiejskich i okręgów miejskich (swego rodzaju municypiów). Towarzyszyło temu ogromne ożywienie gospodarcze, a wielkie rody dochodziły do ogromnych majątków, często okres ten nazywany jest epoką kapitalizmu starobabilońskiego[15].

Dualistyczny charakter królestwa Larsy odnosi się nie tylko do obszaru geograficznego (południe ze stolicą w Larsie i północny obszar Jamutbal ze stolicą w Maszkan-Szapir). Rim-Sin przejął władzę po swoim bracie Warad-Sinie, jednak wydaje się, że przez cały czas Kudur-Mabuk był głównym decydentem królestwa Larsy, natomiast jego synowie pozostawali koregentami.

Warad-Sin jako król wydaje się więc nie być całkowicie niezależny od swojego ojca, przez którego został umiejscowiony na tronie królestwa Larsy. Wpływ Kudur-Mabuka widać najwyraźniej w jego wielu królewskich inskrypcjach. Większość inskrypcji królewskich Kudur-Mabuka upamiętnia czyny, gdy występował w imieniu Warad-Sina oraz swoim.

Zniszczenie muru Kazallum i „uderzenie armii Mutiabal” w Larsę, znanej z drugiej formuły rocznej Warad-Sina jest opisywana w królewskiej inskrypcji Kudur-Mabuka, a także w królewskiej inskrypcji Warad-Sina[16]. Budynek Ganunmah, znany z pierwszej części piątej formuły rocznej Warad-Sina[17], jest upamiętniony w dwóch inskrypcjach Kudur-Mabuka[18], budowa świątyni Inanny, znana z drugiej części piątej nazwy roku Warad-Sina[19], jest upamiętniona w dwóch inskrypcjach Kudur-Mabuka[20].

Wreszcie szósta formuła roczna Warad-Sina rejestruje fundację tronów, w tym jednego dla bogini Inanny, jest nawiązaniem do inskrypcji Kudur-Mabuka. W inskrypcji, dotyczącej budowy tronu dla bogini Inanny, Kudur-Mabuk twierdzi, że dano mu prawdziwe berło do przodowania nad ludźmi i panowania na wieki[21].

Wypowiedzi te wskazują, na to że Kudur-Mabuk uważał się za władcę, nawet jeśli nie rościł sobie praw do tytułu króla Larsy. Tylko w jednym przypadku Kudur-Mabuk jest nazwany  królem. Tabliczka z Nippur służy za kopię napisu z obecnie zaginionej steli, która portretowała Ṣilli-Esztara a nazywana jest ogólnie mężczyzną/mężami z Maszkan-Szapir, pod stopą Kudur-Mabuka, widnieje napis król, który przywraca świetność temu, kto czyni dla niego dobro, a Ṣilli-Esztara identyfikuje się jako królewskiego pośrednika, przekazującego dary piwne dla Kudur-Mabuka[22].

Nie ma żadnych inskrypcji Kudur-Mabuka odnoszących się do wydarzeń zawartych w określeniach rocznych Warad-Sina po szóstym roku jego panowania. Może to sugerować, że Warad-Sin zyskał pewnego rodzaju autonomię w sprawowaniu rządów w tym momencie swojego panowania.

W siódmym określeniu rocznym Warad-Sin odnotowuje  instalację swojej siostry jako najwyższej kapłanki boga księżyca w Ur[23]. Urząd najwyższej kapłanki Boga księżyca w Ur to bardzo ważne stanowisko, co najmniej od czasów Enheduana, córki Sargona z Akadu, a które piastowane było przez córkę panującego władcy[24].

W związku z tym należy zauważyć, że w przypadku En-ane-du, stanowisko to objęte zostało przez siostrę króla. W zapiskach En-ane-du jako sprawująca funkcję najwyższej kapłanki, opisuje siebie jako dziecko Kudur-Mabuka, Ojca Emutbala, oraz siostra Warad-Sina, króla Larsy[25].

Możliwe, że Warad-Sin nie miał córki, którą mógłby wprowadzić na ten urząd lub Kudur-Mabuk był rzeczywistym decydentem, który zza tronu syna podejmował kluczowe decyzje odnoszące się do funkcjonowania państwa, a tym samym usytuował własną córkę, jako najwyższą kapłankę.

List Kudur-Mabuka do świątyni w Ur, dotyczący fundacji posągu kapłanki, obrazuje jak Kudur-Mabuk osobiście nadzorował przyszłe stanowisko swojej córki. Dalsze dowody, no to że Warad-Sin nie wyzbył się  całkowitej niezależności od swojego ojca znajdują się w wielu dokumentach administracyjnych, traktujących sprawy finansowe i obrót nieruchomościami[26].

Istnieją także liczne przesłanki, że Kudur-Mabuk w początkowej fazie panowania Rim-Sina nadal aktywnie uczestniczył w sprawowaniu władzy. Dwie spośród inskrypcji królewskich Rim-Sina są wspólnymi inskrypcjami jego i jego ojca, które opisują udane przedsięwzięcie uzyskania kredytu  na wybudowanie świątyni dla bogini Inanny i Nanaia w Larsie[27].

Wybudowanie świątyni Inanny jest czynem, który został upamiętniony w czwartej formule rocznej Rim-Sina[28]. Trzy inne zapisy zawierają dedykację Rim-Sina dla własnego życia i dla życia Kudur-Mabuka[29].  Najprawdopodobniej Kudur-Mabuk zmarł w piątym roku panowania Rim-Sina. Na co wskazuje jego piąte określenie roczne, które  informuje, że sporządził dwa miedziane posagi Kudur-Mabuka przeniesione do świątyni Egalbarra[30]. 

Świątynia Egalbarra jest identyfikowana jako  kaplica grobowa. Rim-Sin kazał sporządzić także posąg Warad-Sina, który został zainstalowany w Egalbarra krótko po jego wstąpieniu na tron jak przekazuje w swojej drugiej formule rocznej[31]. Rim-Sin był także fundatorem świątyni Adada, zbudowanej w Larsie i świątyni Baraulegarra w Zarbilum.

Nie jest jasne, jak były podzielone obowiązki pomiędzy ojcem i synami. W tym samym czasie podobny sposób sprawowania władzy istniał w północnej Mezopotamii, gdzie Szamszi-Adad, założyciel amoryckiej dynastii państwa asyryjskiego, rozlokował dwóch ze swoich synów, na dwóch obszarach swojego królestwa, starszego Iszme-Dagana w Ekallatum, mieście przy wschodniej granicy niedaleko starożytnej stolicy miasta Aszur i młodszego Jasmah-Adada w Mari przy południowej granicy swojego państwa.

Sam Szamszi-Adad rezydował samodzielnie w mieście na północy królestwa, Šubat-Enlil. Pomimo, że synowie mogli zachowywać się jak królowie w swoich własnych miastach, to ojciec był głównym zarządzającym i wiemy z jego korespondencji, że bacznie przyglądał się ich aktywności[32]. Podobnie Kudur-Mabuk rezydował w północnej części państwa podczas gdy jego syn rezydował na południu i ten model kontynuowany był aż do jego śmierci.

Być może Kudur-Mabuk został zastąpiony w Maszkan-Szapir przez innego ze swoich synów po swojej śmierci, na co wskazuje fakt, że brat Rim-Sina, Sin-muballit zarządzał północną stolicą, w tym czasie jak Hammurabi napadł na królestwo Larsy[33].

Bibliografia:

• Frayne D.R., The Royal Inscriptions of Mesopotamia, Old Babylonian Period, 1990.
• Fitzgerald M., The Rulers of Larsa, Yale University 2002.
• Sigrist M., Larsa Year Names, Berrien Spings, Michigan 1990.
• Stępień M. Kodeks Hammurabiego, Warszawa 2000.
• Van De Mieroop M., The Reign of Rim-Sin, 1993.
• Edzard O., Die „Zweite Zwischenzeit” Babyloniens, Wiesbaden, 1957.

Przypisy:

[1] M. Fitzgerald, The Rulers of Larsa, Yale University 2002 s. 131.

[2] O. Edzard, Die „Zweite Zwischenzeit” Babyloniens, Wiesbaden, 1957.

[3] D.R. Frayne, The Royal Inscriptions of Mesopotamia, Old Babylonian Period, 1990., s. 211.

[4] M. Fitzgerald, op. cit., s. 133.

[5] Ibidem, s. 133.

[6] M. Fitzgerald, op. cit., s. 127.

[7] D.R. Frayne, op. cit., s. 199.

[8] M. Sigrist, Larsa Year Names, Berrien Spings, Michigan 1990. s. 28.

[9] Ibidem, s. 35.

[10] Ibidem, s. 39.

[11] R. Frayne, op. cit., s. 201.

[12] YOS 5, 167.

[13] D.R. Frayne, op. cit., s. 226.

[14] Ibidem, s. 228.

[15] M. Stępień Kodeks Hammurabiego, Warszawa 2000., s.18.

[16] R. Frayne, op. cit., s. 205.

[17] M. Sigrist, op. cit., s. 32.

[18] R. Frayne, op. cit., 1990, s. 206.

[19] M. Sigrist, op. cit., s. 32.

[20] R. Frayne, op. cit., 1990, s. 207.

[21] Ibidem, s. 207.

[22] M. Fitzgerald, op. cit., s. 133.

[23] M. Sigrist, op. cit., s. 33.

[24] Ibidem, s. 33.

[25] M. Fitzgerald, op. cit., 146.

[26] Ibidem, 146-147.

[27] R. Frayne, op. cit., s. 269.

[28] M. Sigrist, op. cit., s. 46.

[29] R. Frayne, op. cit.,  s. 273.

[30] M. Sigrist, op. cit., s. 48.

[31] Ibidem, s. 49.

[32] M. Van De Mieroop, The Reign of Rim-Sin, 1993, s. 68.

[33] Ibidem, s. 71.

Maciej Górniak – student historii, specjalności Archiwistyka i zarządzanie dokumentacją na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, w swojej pracy naukowej zajmuje się epoką starobabilońską, zarówno aspektami politycznymi jak i problemami o charakterze religijnym oraz społeczno-gospodarczym.