Tego dnia 1966 roku zmarł Jan Brzechwa, polski poeta, pseud. „Szer-Szeń”
Jan Brzechwa był polskim poetą i autorem bajek dla dzieci żydowskiego pochodzenia. To on jest autorem Akademii Pana Kleksa i Kaczki dziwaczki. Jego utwory czytał w szkole każdy Polak, ale pisał także teksty satyryczne dla dorosłych i tłumaczył teksty z języka rosyjskiego.
Jan Brzechwa, a właściwie Jan Wiktor Lesman, urodził się w 15 sierpnia 1898 roku w Żmerynce (dzis. Ukraina). Co ciekawe, niektóre źródła podają jego rok urodzenia jako 1900. Tę datę podawał konsekwentnie sam Brzechwa po małżeństwie z młodszą od siebie kobietą, co dalej podawały za nim kolejne źródła.
Był kuzynem Bolesława Leśmiana. To jemu ma zawdzięczać swój pseudonim „Brzechwa”. Z nimi spokrewniony był także poeta Antoni Lange.
Miał polsko-żydowskie korzenie, o czym w szkole rzadko się wspomina przy okazji recytowania jego wierszy i omawiania jego utworów. Dorastał na Kresach Wschodnich i uczył się w Zakładzie Naukowo-Wychowawczym Ojców Jezuitów w Chyrowie.
Następnie wyjechał do Warszawy, rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego i jednocześnie wstąpił do 36. Pułku Piechoty Legii Akademickiej, w której uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej.
Jako poeta zadebiutował już jako nastolatek. W 1915 roku wydał swoje wiersze w petersburskim „Sztandarze”, którego redaktorem był Remigiusz Kwiatkowski. Następnie wydał kilka swoich wierszy w kijowskich „Kłosach Ukraińskich”. Nie wiązał wówczas swojej przyszłości z karierą poety.
Mając wykształcenie prawnicze, pracował w zawodzie do wybuchu II wojny światowej. Jako adwokat specjalizujący się w prawie autorskim reprezentował m.in. Zenona Przesmyckiego. Przesmycki był właścicielem praw autorskich do wierszy Cypriana Kamila Norwida, które bez jego zgody wydał Tadeusz Pini.
Był także współzałożycielem Związku Autorów i Kompozytorów Scenicznych.
Przed II wojną światową pisał również teksty dla warszawskich kabaretów. Występował wówczas pod pseudonimem „Szer-Szeń” (z powieści Ethel Lilian Voynich). Natomiast jako prawnik występował pod oryginalnym nazwiskiem Jan Wiktor Lesman.
W 1926 roku Jan Brzechwa ożenił się po raz pierwszy, z Marią Sunderland. W sierpniu 1928 roku przyszła na świat ich córka, Krystyna. Wtedy już poeta miał romans z Karoliną Lentową z domu Meyer, która miała zostać jego drugą żoną.
Również w 1926 roku Brzechwa wydał tom poezji „Oblicza zmyślone”, a w 1929 roku „Talizmany”. Oba tomy nie zostały przychylnie przyjęte przez krytyków. Brzechwie zarzucano zapożyczenia i naśladownictwo, nawet względem Jana Kochanowskiego czy Stanisława Przybyszewskiego.
„Tańcowała igła z nitką”, pierwszy tomik wierszy Brzechwy dla dzieci, wydano w praktyce tuż przed Wigilią 1937 roku, ale z wydrukowaną datą 1938 roku. W nim znalazły się takie wiersze, jak: „Pomidor”, „Żuraw i czapla” czy „Na straganie”. W 1939 roku wydano kolejny tomik, „Kaczka Dziwaczka”, z wierszami „Znaki przestankowe” czy „Sójka”.
II wojna światowa
To właśnie podczas II wojny światowej Jan Brzechwa stworzył popularną do dziś Akademię Pana Kleksa. Ten okres uważa się często za najważniejszy dla jego twórczości. Był wówczas zakochany w Janinie Serockiej z domu Magajewskiej. Niestety, bez wzajemności. Janina miała męża, fryzjera, który brał udział w nielegalnych interesach.
Był tak nieszczęśliwy z powodu odrzucenia ukochanej, że próbował się otruć. Jednak to mu się nie udało. 2 lutego 1943 roku, w dniu klęski Niemców pod Stalingradem, miał paść przed swoją ukochaną na kolana, po czym zemdleć.
Miał nawet nie dbać o swoje życie do tego stopnia, że gdy został zabrany do siedziby gestapo, miał powiedzieć, że co prawda nie jest Żydem, ale nie zależy mu na życiu z powodu miłosnego odrzucenia, więc mogą go zabić.
Niemcy go nie zabili, a poeta zdobył swoją ukochaną po wojnie. Choć wkrótce zaczął ją zdradzać z innymi kobietami, pozostali małżeństwem do końca jego życia.
Jan Brzechwa po wojnie
Po wojnie poeta wrócił do zawodu prawnika, lecz jego działalność poetycka rozkwitła. Tworzył nie tylko utwory skierowane do dzieci, ale również teksty propagandowe gloryfikujące nową władzę w Polsce. Wówczas właśnie powstało wiele tekstów satyrycznych Brzechwy.
Mimo wszystko, jego warsztat był wówczas na najwyższym poziomie. I mimo wszystko, nie każdy jego utwór przechodził przez cenzurę. Niektóre były odrzucane.
Jednak po śmierci Józefa Stalina w 1953 roku zaprzestał tworzenia utworów na zamówienia polityczne. W 1957 i 1958 roku przybył do ZSRR, a w latach 1967-1962 był prezesem Związku Autorów i Kompozytorów Scenicznych.
Jako, że bardzo dobrze znał język rosyjski, zajął się tłumaczeniem wielu tekstów w języku rosyjskim na język polski. Przetłumaczył m.in. utwory Aleksandra Puszkina, Antoniego Czechowa, Siergieja Jesienina, Włodzimierza Majakowskiego czy Ilii Erenburg.
Same utwory Brzechwy zaś zostały przetłumaczone na kilkanaście języków.
W 1961 roku napisał „Podróże Pana Kleksa”, a w 1965 roku „Tryumf Pana Kleksa”.
Jan Brzechwa zmarł 2 lipca 1966 roku. Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.
