Tajemnice zapachów starożytnych grobowców odkryte dzięki najnowszym badaniom. Jak pachną mumie?
Mumifikacja była jedną z najważniejszych praktyk pogrzebowych w starożytnym Egipcie, mającą na celu zachowanie ciała i duszy na życie pozagrobowe. Proces ten obejmował skomplikowane rytuały balsamowania z wykorzystaniem różnorodnych olejków, wosków i balsamów. Najnowsze badania pozwalają spojrzeć na te praktyki z nowej perspektywy – jak pachną mumie? Odpowiedź na to pytanie staje się kluczowa dla badaczy, którzy połączyli analizę chemiczną i węch, by odkryć, jak zapachy związane z procesem mumifikacji mogą dostarczyć cennych informacji o używanych materiałach i konserwacji.
Dotychczasowe analizy zmumifikowanych ciał skupiały się głównie na zbiorach europejskich muzeów. Tym razem badacze skoncentrowali się na zbiorach Muzeum Egipskiego w Kairze by zbadać, jak zapachy mogą dostarczyć informacji o materiałach używanych w starożytnej mumifikacji oraz ich wpływie na konserwację eksponatów. Wykorzystano nowoczesne metody, łącząc analizy sensoryczne, chromatografię gazową, spektrometrię mas, olfaktometrię (GC-MS-O), badania mikrobiologiczne oraz konserwatorskie.
Badania wykazały, że mimo różnic w intensywności, zmumifikowane ciała mają pewne wspólne cechy zapachowe, takie jak:
- drzewny,
- pikantny,
- słodki.
Identyfikacja lotnych substancji chemicznych pozwoliła podzielić je na cztery główne kategorie:
- Oryginalne materiały mumifikacyjne – naturalne żywice, oleje i woski stosowane do konserwacji.
- Oleje roślinne używane do współczesnej konserwacji – składniki dodane po odkryciu ciał.
- Syntetyczne pestycydy – stosowane do ochrony eksponatów muzealnych.
- Produkty degradacji mikrobiologicznej – substancje powstałe w wyniku procesów gnilnych.
Niektóre związki były trudne do jednoznacznej klasyfikacji, jednak analizy chemiczne i węchowe pozwoliły na rozróżnienie klastrów zapachowych, sugerujących powiązania między okresem historycznym a stosowanymi technikami konserwatorskimi.
Jak pachną mumie? Wnioski z badań
Badania 9 zmumifikowanych ciał dostarczyły istotnych danych na temat praktyk mumifikacyjnych, historii konserwacji i stanu zachowania szczątków. Interdyscyplinarne podejście pozwoliło na opracowanie nieniszczącej metody badawczej, umożliwiającej:
- identyfikację substancji zapachowych,
- określenie ich pochodzenia,
- analizę zmienności zapachu w czasie.
Wykazano, że mumie eksponowane w gablotach mają większą różnorodność zapachów i wyższe stężenie substancji lotnych niż te przechowywane w magazynach. To efekt nagromadzenia zapachów w zamkniętej przestrzeni. Wykryto również fenole, laktony i terpenoidy, występujące głównie w eksponatach wystawowych.
Zmumifikowane ciała z późniejszego okresu wykazują podobieństwa w profilach chemicznych i węchowych, co może umożliwić określenie epoki na podstawie samego zapachu.
Badania dostarczają również wskazówek dla muzealników i konserwatorów:
- Identyfikacja toksycznych związków – poprawa bezpieczeństwa pracowników muzeów.
- Zachowanie zapachowego dziedzictwa – zapach jako integralny element historii mumii.
- Optymalne przechowywanie eksponatów – gabloty mogą stabilizować zapachy i ograniczać degradację.
- Archiwizacja danych – umożliwienie przyszłych analiz i interpretacji.
Eksperymenty przeprowadzono z użyciem elektronicznego „nosa” oraz panelu wyszkolonych ludzkich „wąchaczy”, co pozwoliło na ilościową i jakościową ocenę zapachów.
Profesor Matija Strlič (UCL Bartlett School Environment, Energy & Resources oraz Uniwersytet w Lublanie) podkreśliła: Zapach zmumifikowanych ciał od dawna intryguje ekspertów i społeczeństwo, ale dotąd nie badano go łącząc chemię i percepcję.
Jego współpracowniczka, dr Cecilia Bembibre, dodała: Zapachy dostarczają nowych informacji i podkreślają znaczenie użycia zmysłów do zrozumienia przeszłości. Kluczowe było zaangażowanie egipskich ekspertów, by zapewnić lokalną perspektywę.
Dla starożytnych Egipcjan przyjemne zapachy były oznaką boskości i czystości, natomiast nieprzyjemne kojarzono z rozkładem. Nawet dziś konserwatorzy opisują zapach mumii jako przyjemny, ponieważ zawiera nuty żywic, olejków iglastych (sosna, cedr, jałowiec), mirry i kadzidła.
Badania otwierają nową ścieżkę w konserwacji dziedzictwa kulturowego i mogą przyczynić się do stworzenia „pejzaży zapachowych” w muzeach, umożliwiając zwiedzającym głębsze doświadczenie przeszłości.
Współautor badania, profesor Ali Abdelhalim, dyrektor Muzeum Egipskiego w Kairze, podkreślił: Analiza zapachu pozwala nie tylko lepiej zrozumieć techniki mumifikacji, ale także przybliża nas do sposobu postrzegania świata przez starożytnych Egipcjan.
Źródła:
- Paolin Emma, Cecilia Bembibre, Fabiana Di Gianvincenzo, Julio Cesar Torres-Elguera, Randa Deraz, Ida Kraševec, Ahmed Abdellah, Asmaa Ahmed, Irena Kralj Cigić, Abdelrazek Elnaggar, Ali Abdelhalim, Tomasz Sawoszczuk, Matija Strlič, Ancient Egyptian Mummified Bodies: Cross-Disciplinary Analysis of Their Smell, Journal of the American Chemical Society [dostęp: 14.02.2025].
- ‘Woody,’ ‘spicy’ and ‘sweet’: Smell of ancient Egyptian mummified bodies reveals new insights into embalming practices, University College London [w:] phys.org [dostęp: 14.02.2025].
Fot. J. Am. Chem. Soc. 2025
