W pierwszych latach powojennej Polski (1944/1945-1950) doszło do nieudanej próby odtworzenia żydowskiej społeczności. Dotyczyło to też życia politycznego. W latach 1945-1950 istniało 11 ugrupowań żydowskich. Dzieliły się one na syjonistyczne i niesyjonistyczne, prawicowe, centrowe, lewicowe, a także na te, które działały w sposób legalny i nielegalny. Jedną z nielegalnie działających partii było Żydowskie Stronnictwo Demokratyczne. Ugrupowanie to w latach 1946-1948 wydawało własny biuletyn. Na łamach tego czasopisma dokonywano oceny sytuacji międzynarodowej oraz w Polsce. Część artykułów biuletynów była poświęcona na upamiętnienie ofiar II wojny światowej.
Celem niniejszego artykułu jest zaprezentowanie działalności i korzeni ideologicznych Żydowskiego Stronnictwa Demokratycznego (ŻSD), które działało w pierwszych latach powojennej Polski.
Spis treści:
- Ideologiczne korzenie ŻSD
- Aktywiści ŻSD w realiach powojennej Polsce
- Żydowskie Stronnictwo Demokratyczne a sytuacja w powojennej Polsce
- Sprawy gospodarcze w ocenie ŻSD
- Przyszłość Żydów w optyce ŻSD
- Koniec działalności aktywistów ŻSD w Polsce
Żydowskie Stronnictwo Demokratyczne – ideologiczne korzenie
Aktywiści ŻSD odwoływali się do zwolenników fołkizmu. Powstał on w Europie Środkowo-Wschodniej na przełomie XIX/XX wieku, dzięki pracy historyka Szymona Dubnowa (1860-1941). Fołkści uważali, że Żydzi mieszkający w krajach diaspory są autochtonami[1].
Zwolennicy Dubnowa sprzeciwiali się asymilacji i podkreślali, że Żydzi są odrębnym narodem. Fołkiści postulowali nadanie społeczności żydowskiej autonomii narodowej. Jej podstawą miały być świeckie gminy. Jej przedstawiciele mieli być wybierani w wyborach demokratycznych. W założeniach fołkistów gminy miały podlegać Radzie Narodowej, która reprezentowała społeczność żydowską wobec władz danego państwa.
Fołkiści byli w opozycji do zwolenników asymilacji, ortodoksji religijnej, syjonizmu i szeroko rozumianej lewicy żydowskiej reprezentowanej np. przez Bund. W międzywojennej Polsce fołkiści działali pod nazwą Żydowska Partia Ludowa. W połowie lat 20. XX wieku nastąpił spadek poparcia fołkistów[2].
W latach 30. XX wieku część fołkistów poparła ideę terytorializmu. Korzenie terytorializmu sięgają początków XX wieku. Wówczas władze Wielkiej Brytanii zaoferowały Teodorowi Herzlowi możliwość osiedlenia Żydów w części Ugandy, która wówczas była pod okupacją władz w Londynie. Propozycja ta wywołała wśród syjonistów spór.
Zwolennicy Izraela Zangwilla chcieli z niej skorzystać, a reszta pod przywództwem Herzla odpowiedziała negatywnie. Ostatecznie w 1905 roku podczas obrad VII Światowego Kongresu Syjonistycznego propozycja władz w Londynie została odrzucona. Stronnicy Izraela Zangwilla opuścili Światową Organizację Syjonistyczną i powołali do życia Żydowską Organizację Terytorialistyczną[3]. W międzywojennej Polsce zwolennicy terytorializmu działali pod nazwą Ligi dla Terytorialistycznej Kolonizacji – Frajland (Wolna Ziemia). Wśród celów tego stowarzyszenia było:
(…) a) szerzenie idei terytorializmu w kierunku uzyskania odpowiedniego terytorium w krajach pozaeuropejskim dla skolonizowania mas żydowskich, pragnących wyemigrować, i umożliwiającego przewarstwowienie, produktywizację i rozwój narodowo-kulturalny, (…) d) tworzenie kooperatyw rolnych, e) badanie zagadnień emigracji i kolonizacji w związku z sytuacją gospodarczą ludności żydowskiej, f) tworzenie instytucji mających na celu przysposobienie emigrantów do produktywnej pracy w kraju osiedlenia (fermy rolnicze, kursy rzemieślnicze, językowe i t. d.), g) tworzenie instytucji finansowych dla spraw kolonizacji i poparcie takowych instytucji zagranicznych o podobnych celach[4].
Aktywiści ŻSD w realiach powojennej Polsce
ŻSD działało w sposób niezalegalizowany. Można przypuszczać, że brak zalegalizowanej działalności wiązał się z negatywną oceną ŻSD dokonaną przez niektórych przedstawicieli Centralnego Komitetu Żydów w Polsce. Jednym z przeciwników legalnej działalności ŻSD był centrolewicowy syjonista Józef Sack.
Mimo tych problemów fołkiści podejmowali wielokierunkową działalność. Jednym z jej elementów było wydawanie ulotek w języku polskim oraz biuletynu. Biuletyn ukazywał się od maja 1946 do maja 1948 roku, w nakładzie 2 tysięcy egzemplarzy[5]. Treści przedstawiane w poszczególnych numerach były spisywane przede wszystkim w języku polskim. Poszczególne numery biuletynów liczyły od dwóch do ośmiu stron.
Z kolei wiosną 1946 roku w ramach stronnictwa wykrystalizowały się nowe sekcje: rzemieślnicza oraz handlowa. Celem sekcji rzemieślniczej było: (…) legalizacje i rewindykacje warsztatów rzemieślników Żydów, którzy powrócili bądź to z Z.S.R.R. lub zastali zdemobilizowani z armii, oraz tych Żydów, którzy wrócili z obozów koncentracyjnych[6].
Znane są nazwiska osób odpowiedzialnych za funkcjonowanie tej sekcji: Brener (kuśnierz), Gertel (blacharz), Dąb (tkacz), Zendel (elektromonter), Kokociński (ślusasz) oraz Nirenberg (krawiec). W skład sekcji handlowej weszły następujące osoby: Szerman, Moszkowicz, Chowaniec, Minc, Litwin i Jakubowicz. Kierownikiem działu prawnego sekcji prawnej był magister prawa kpt. Henryk Kalmowicz[7].
Żydowskie Stronnictwo Demokratyczne a sytuacja w powojennej Polsce
ŻSD tak jak inne partie żydowskie deklarowały lojalność wobec powojennej Polski. Działający w Polsce fołkiści uczestniczyli m.in. w wydarzeniach związanymi z utrwalaniem zachodnich polskich granic[8]. Przedstawiciele ŻSD brali udział w wydarzeniach mających upamiętnić wysiłek Armii Czerwonej w zakończeniu niemieckiej okupacji Polski i w uroczystościach związanych z dniem 1 maja, tj. Świętem Robotników.
Poparcie dla zmian zachodzących w powojennej Polsce wiązało się też z deklaracjami wyborczymi. W kontekście referendum z 30 czerwca 1946 roku przedstawiciele ŻSD byli za zniesieniem senatu, popierali ustanowienie zachodnich granic Polski i wyrażali swoje uznanie dla zmian gospodarczych, takich jak przeprowadzenie reformy rolnej i uspołecznienie podstawowych gałęzi gospodarki krajowej z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej.
Celem odpowiedzi na „tak” w pytaniach referendalnych miało być utrwalenie: doniosłych przemian społeczno-gospodarczych, jakim po zwycięskiej wojnie z najeźdźcą hitlerowskim uległy podstawy bytu państwowego[9]. W styczniu 1947 roku miały miejsce w Polsce wybory parlamentarne, których wynik został sfałszowany i przyniósł zwycięstwo Blokowi Demokratycznymi tj. Polskiej Partii Robotniczej, Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwu Demokratycznemu i Stronnictwu Ludowemu.
Aktywiści ŻSD poparli Blok Demokratyczny. Fołkiści uważali, że to ugrupowanie daje gwarancję bezpieczeństwa i spokoju w Kraju. Przedstawiciele ŻSD, wspierając kampanię wyborczą Bloku Demokratycznego, współorganizowali wiece i zebrania oraz wydawali ulotki w języku polskim. Wyrażanie poparcia dla rządzących Polską stało w kontrze do oceny antysemickich wydarzeń, które miały miejsce po 1945 roku. Aktywiści ŻSD z bólem przyjęli do wiadomości fakt pogromu w Kielcach, który miał miejsce 4 lipca 1946 roku[10].
Sprawy gospodarcze w ocenie ŻSD
Fołkiści odwoływali się do tradycji żydowskiego mieszczaństwa, tj. rzemieślników i kupców. W ramach ŻSD działały dwie sekcje: handlowa oraz rzemieślnicza. Przedstawiciele pierwszej z wymienionych sekcji koncertowali się przede wszystkim na pomocy prawnej tym Żydom, którzy po II wojnie światowej wracali z komunistycznej Rosji do Polski i pragnęli pracować jako kupcy[11].
Fołkiści krytykowali pracowników Komitetu Żydowskiego w Łodzi za brak wystarczającego wsparcia dla rzemieślników. W ocenie ŻSD większe wsparcie otrzymywały żydowskie spółdzielnie. Krytykowane były też obciążenia podatkowe. Wskazywano też na problemy z dostarczaniem surowców dla przedsiębiorców. Przedstawiciele ŻSD wskazywali, że urzędnicy w pierwszej kolejności przekazywali surowce przedsiębiorstwom państwowym.
Dodatkowo chcieli mieć kontrolę czy surowce przekazywane warsztatom rzemieślniczym były właściwie używane i czy cena za dany produkt nie była zawyżona. Fołkiści wspierali pomysł, który miał rozwiązać wyżej wspomniany problem: (…) aby Państwo, dając rzemieślnikom pewne surowce, umawiało się z nimi, iż wyprodukowane towary będą oddawane do dyspozycji pewnych instytucji handlowych i rozprowadzane między placówki handlowe, państwowe czy spółdzielcze[12].
W kontekście spraw gospodarczych należy wskazać, że na łamach biuletynu ŻSD pojawiały się reklamy łódzkich przedsiębiorstw, jak np. Ręczny wyrób pończoch J. Werthajm, Łódź ulica Próchnika nr 15 oraz Wytwórnia win i miodu „Halwin” Łódź, Więckowskiego 56[13].
Przyszłość Żydów w optyce ŻSD
Aktywiści ŻSD, szukając rozwiązania dla problemów, które dotykały Żydów postulowali stworzenie kilku ośrodków autonomicznych, w których Żydzi mogliby zamieszkać. Uważali, że Żydzi mogą mieszkać w ówczesnej Palestynie, położonym na rosyjskim Dalekiej Wschodzie Birobidżanie oraz w Surinamie, który był wówczas kolonią Holandii i istniał pod nazwą Gujana Holenderska. Aktywiści ŻSD szczególną uwagę zwracali na możliwość emigracji niektórych Żydów do ówczesnej Gujany Holenderskiej[14]. Wskazywali przy tym na kilka argumentów:
- sprzeciwem wobec asymilacji, która była popularna w niektórych państwach Europy,
- sporami między syjonistami a niektórymi Arabami i władzami w Londynie na temat przyszłości Palestyny,
- niechęcią syjonistów do kultywowania kultury języka jidysz,
- zwolennicy ŻSD zauważali, że naród żydowski pozbawiony swojej pradawnej ojczyzny rozwijał się w krajach diaspory: I jak te drzewa żywotne, które przesadzone na inną glebę, nie przestają wydawać owoców, tak samo naród nasz w przeciągu swojej tułaczki nie przestawał wypuszczać soków zapładniających[15].
Postulując osiedlenie ok. 30 tys. Żydów na tereny Gujany Holenderskiej, przedstawiciele ŻSD wskazywali, że były to tereny słabo zaludnione. Planowali budowę gospodarki opartej na rolnictwie i przemyśle. Wskazywali na możliwość nadania Żydom lokalnego rządu, praw autonomicznych i czasowego zwolnienia z podatków. Zaznaczali, że Żydzi będą obywatelami Gujany Holenderskiej z możliwością nauki w szkołach języka żydowskiego (jidysz) i holenderskiego.
Dla zwolenników ŻSD ważne było zagwarantowanie swobodnego rozwoju kultury żydowskiej, w tym religii, obyczajów, a także możliwość obchodzenia sobót i świąt żydowskich. Podkreślali, że ewentualna żydowska autonomia w Gujanie Holenderskiej nie będzie konkurencją dla Żydów mieszkających w Palestynie/od 1948 roku w Izraelu, lecz bazą i rezerwą przyszłych pionierów i budowniczych młodego państwa żydowskiego[16].
Koniec działalności aktywistów ŻSD w Polsce
W połowie 1948 roku aktywiści ŻSD przestali wydawać swój biuletyn. Należy przyjąć, że wpływ na to miało kilka czynników:
- postępująca stalinizacja Polski, a wraz z nią ograniczanie swobód obywatelskich, w tym możliwości działalności politycznej,
- wyjazdy Żydów z Polski. Przykładowo od 13 września 1949 roku do lutego 1951 roku z 90-102 tys. Żydów, którzy mieszkali w Polsce, zostało 75-80 tys. Emigracja dotyczyła też zwolenników ŻSD[17].
Dwa wyżej wspomniane powody spowodowały zamarcie działalności ŻSD. Z kolei na przełomie 1949/1950 roku decyzją urzędników Ministerstwa Administracji Publicznej wszystkie żydowskie partie polityczne zakończyły swoją działalność.
Bibliografia
Słowniki:
- Polski Słownik Judaistyczny, tom 1, oprac. Borzymińska Z., Żebrowski R., Warszawa 2003.
Źródła drukowane:
- Statut Stowarzyszenia „Liga dla terytorialistycznej kolonizacji – Frailand (Wolna Ziemia)”, Warszawa 1937,
Prasa:
- „Biuletyn Żydowskiego Stronnictwa Demokratycznego”- 1946, 1947, 1948
Opracowania i artykuły
- Grabski August, Centralny Komitet Żydów w Polsce (1944-1950). Historia polityczna, Warszawa 2015
- Weiser (Keith) Kalman, Jewish people, yiddish nation. Noah Prylucki and the Folkist in Poland, Toronto 2011.
Wykaz skrótów:
- Żydowskie Stronnictwo Demokratyczne -Awiwie- ŻSD
- Biuletyn Żydowskiego Stronnictwa Demokratycznego – BŻSD
[1] Polski Słownik Judaistyczny, tom 1, oprac. Borzymińska Z., Żebrowski R., Warszawa2003, s. 434.
[2] K. (Keith) Weiser, Jewish people, yiddish nation. Noah Prylucki and the Folkist in Poland, Toronto 2011, s. 220-224.
[3] Zagadnienie Żydostwa w chwili obecnej, „Biuletyn Żydowskiego Stronnictwa Żydowskiego” („BŻSD”),
1947, nr 13, (z 5 maja), s. 2.
[4] Cyt. za: Statut Stowarzyszenia „Liga dla terytorialistycznej kolonizacji – Frailand (Wolna Ziemia)”, Warszawa 1937, s. 2-3.
[5] A. Grabski, Centralny Komitet Żydów w Polsce (1944-1950). Historia polityczna, Warszawa 2015, s. 164.
[6] Cyt. za: Z działalności sekcji rzemieślniczej przy Żydowskim Stronnictwie Demokratycznym, „BŻSD”,
1946, nr 1, (z 20 maja), s. 2.
[7] Z działalności sekcji handlowej, „BŻSD”, 1946, nr 1, (z 20 maja), s. 3.
[8] Danina na odbudowę Ziem Zachodnich, „BŻSD”, 1947, nr 10, (z 5 lutego), s. 1.
[9] Trzy razy „TAK”, „BŻSD”, 1946, nr 3, (z 12 czerwca), s. 1.
[10] Kielce, „BŻSD”, 1946, nr 5-6, (z 1 sierpnia), s. 1.
[11] A. Grabski, Centralny Komitet Żydów w Polsce…, s. 64.
[12] Cyt. za: SPRAWY RZEMIEŚLNICZE. Rzemiosło na nowych drogach, „BŻSD”, 1948, nr 15, (z 7 marca),s. 6-7.
[13] „BŻSD”, 1948, nr 16, (z 20 maja), s. 7, 8.
[14] Konferencja w Łodzi w sprawie „Frajlandu”, „BŻSD”, 1947, nr 14, (z 10 lipca), s. 3-4.
[15] Cyt. za: Konferencja w Łodzi w sprawie „Frajlandu”, BŻSD, 1947, nr 14, (z 10 lipca), s. 3.
[16] Państwo Żydowskie w Palestynie, „BŻSD”, 1948, nr 15, (z 7 marca), s. 3.
[17] Osobiste, „BŻSD”, 1947, nr 12, (z 25 marca), s. 8.
Fot. Szymon Dubnow, zdjęcie wyostrzone przy pomocy AI
