Zanim na Wawelu pojawiła się włoska księżniczka z ambicją i politycznym instynktem, polski tron długo stał w miejscu, zakładnikiem rodzinnych śmierci, odkładanych decyzji i królewskiej zwłoki. Bona Sforza królową Polski została nie dlatego, że tak zaplanowano od początku, ale dlatego, że Zygmunt Stary przez lata nie potrafił zdecydować się na „właściwe” małżeństwo. Seria zgonów, zmarnowanych sojuszy i politycznych opóźnień otworzyła drogę kandydatce, która miała całkowicie zmienić reguły gry.
Zygmunt Stary został królem Polski dopiero gdy miał 40 lat. Wszystko dlatego, że był przedostatnim synem króla Polski i wielkiego księcia litewskiego Kazimierza IV Jagiellończyka i jego żony Elżbiety Rakuszanki. Przed nim królami Polski byli jego bracia: Jan Olbracht i Aleksander Jagiellończyk. Zmarli oni jednak krótko po 40. roku życia.
Jan Olbracht w chwili śmierci miał 42 lata, a Aleksander Jagiellończyk mając 45 lat. Obaj nie doczekali się potomstwa, a Jan Olbracht nigdy się nawet nie ożenił. Zygmunt Stary natomiast początkowo żył w nieformalnym związku z byłą dwórką swojej matki – Katarzyną Ochstat. Śmierć braci i konieczność objęcia tronów na Litwie i w Polsce, zmusiła Zygmunta Starego do rozstania z Katarzyną i poszukiwań nowej żony. Pierwszą z nich była przedstawicielka węgierskiego rodu Zapolyów – córka Stefana Zapolyi i Jadwigi cieszyńskiej – Barbara.
Zmarła ona jednak już po trzech latach małżeństwa z Zygmuntem Starym. Do tej tragedii doszło przy porodzie drugiej królewskiej córki – Anny Jagiellonki. Drugą żoną Zygmunta Starego miała zostać wnuczka cesarza Maksymiliana I Habsburga, a zarazem córka Joanny Szalonej i Filipa I Pięknego Habsburga – Eleonora Habsburżanka.
Zygmunt Stary słynął z tego, że wszystko musiał dokładnie przeanalizować. W tym przypadku ta analiza kosztowała go rękę cesarskiej wnuczki, która poślubiła władcę innego kraju. Zygmunt Stary natomiast poślubił jedną z najbardziej znanych polskich królowych – Bonę Sforzę d’Aragonę. Jak do tego doszło?
Niewiele Ci mogę dać…
Władysław II Jagiełło, który synów doczekał się dopiero z małżeństwa ze swoją czwartą żoną – Zofią Holszańską, zapewne nawet nie marzył o tym, że jego trzeci z kolei syn – król Kazimierz IV Jagiellończyk doczeka się aż sześciu synów i wszyscy dożyją wieku dorosłego! Niestety, tak wielu męskich potomków sprawiło pewne problemy, dlatego że w pewnym momencie Kazimierz IV Jagiellończyk nie miał już czym obdarowywać swoich synów.
Tak właśnie było z Zygmuntem Starym, który od ojca nie otrzymał we władanie żadnej ziemi. Za to dostał wolną rękę, co do wyboru kobiety, z którą się związał. Wybór padł na byłą dwórkę Elżbiety Rakuszanki, a swięc matki przyszłego króla – Katarzynę Ochstat Telniczankę. Pochodziła ona z Moraw, para poznała się w Krakowie.
Zygmunt Stary długo nie miał żadnego księstwa, ani królestwa którym mógłby władać. Wtedy z pomocą przyszedł mu jego brat – Władysław II Jagiellończyk, który od 1471 roku był królem Czech, a od 1490 roku także królem Węgier. Podarował on Zygmuntowi we władanie Księstwo Głogowskie i wkrótce Zygmunt wraz z Katarzyną zamieszkali na zamku w Głogowie. Zygmunt Stary zobowiązał się zrzec Księstwa Głogowskiego w razie, gdyby miał objąć polski i/lub litewski tron.
Wkrótce to zobowiązanie musiało zostać wypełnione, ponieważ zmarli królewscy bracia: Jan Olbracht i Aleksander Jagiellończyk, którzy kolejno zasiadali na polskim tronie. Nie doczekali się oni męskich potomków, a Jan Olbracht nigdy nawet się nie ożenił. W 1503 roku zmarł także Fryderyk Jagiellończyk, który był biskupem, kardynałem i prymasem Polski. Warto też w tym miejscu wspomnieć, że Kazimierz IV Jagiellończyk chciał przeforsować kandydaturę Fryderyka Jagiellończyka na wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, co jednak się nie udało.
W takiej sytuacji, kandydatem do polskiego i litewskiego tronu był teraz Zygmunt Stary. Zgodnie z obietnicą daną bratu, Zygmunt zrzekł się Księstwa Głogowskiego. Wydał za mąż swoją kochankę Katarzynę Ochstat za podskarbiego wielkiego koronnego Andrzeja Kościeleckiego, aby zabezpieczyć byt swojej nieformalnej rodzinie. Tymczasem sam udał się do Krakowa, by objąć polski tron, a od 1506 roku był już wielkim księciem litewskim.
Życie zaczyna się po 40-stce!
Tak właśnie mógłby powiedzieć Zygmunt Stary, dla którego to właśnie po 40-stce rozpoczęło się nowe życie. Z królewicza, który nie mógł znaleźć sobie miejsca, stał się nie tylko kandydatem na króla Polski i wielkiego księcia litewskiego, ale de facto objął te dwa trony. 24 stycznia 1507 roku w Katedrze na Wawelu odbyła się koronacja Zygmunta Starego na króla Polski, a od 1506 roku był wielkim księciem litewskim. 40-letni władca miał tylko jeden problem. Nie miał legalnego męskiego potomka, który odziedziczyłby po nim tron. Nie miał także żony, która urodziłaby mu to wyczekiwane potomstwo.
Wkrótce jednak żoną Zygmunta Starego została Barbara Zapolya – córka Stefana Zapolyi i Jadwigi cieszyńskiej. Po mieczu nie pochodziła z rodu królewskiego, gdyż ród Zapolyów to ród szlachecki, który szlachectwo otrzymał od króla Węgier Macieja Korwina. Barbara Zapolya została żoną Zygmunta Starego w 1512 roku. Wtedy też została koronowana na królową Polski. Urodziła królowi dwie córki. W 1513 roku Jadwigę, która później została żoną Joachima II Hektora z dynastii Hohenzollernów.
Uległa także poważnemu wypadkowi, gdyż w komnacie w której przebywała zawaliła się podłoga, a królewska córka runęła kilka kondygnacji w dół, łamiąc kręgosłup i już nigdy nie odzyskała sprawności, będąc poniżaną przez męża i nowe otoczenie. Na szczęście Zygmunt Stary nie dożył tych strasznych chwil. Barbara Zapolya w 1515 roku urodziła kolejną córkę – Annę Jagiellonkę. Niestety, tym razem poród okazał się bardzo ciężki, a Barbara zmarła w wyniku komplikacji okołoporodowych. Jej druga córka żyła zaledwie 5 lat i zmarła w 1520 roku.
Zjazd wiedeński (1515)
W 1515 roku, jeszcze za życia królowej Barbary Zapolyi doszło do zjazdu wiedeńskiego, na którym spotkali się, cesarz Maksymilian I Habsburg oraz dwaj władcy z dynastii Jagiellonów: król Polski Zygmunt Stary oraz jego rodzony brat, król Czech i Węgier Władysław II Jagiellończyk. Podczas tego spotkania ustalono, że wnuk cesarza – Ferdynand I Habsburg poślubi córkę Władysława II Jagiellończyka – Annę Jagiellonkę. Natomiast wnuczka wyżej wspomnianego cesarza poślubiła syna Władysława II Jagiellończyka – Ludwika II.
Ponadto, na tym właśnie zjeździe, z uwagi na fakt, że król Władysław II Jagiellończyk był już bardzo mocno schorowany, to cesarz Maksymilian I Habsburg zdecydował się na jego adopcję. Widać zatem, że jeszcze przed przybyciem Bony Sforzy d’Aragony do Polski polityka Jagiellonów okazała się być prohabsburska. Układ wiedeński w swojej konsekwencji przesądził o utracie przez Jagiellonów tronów w Budzie i Pradze. Jednak jak twierdzi prof. Stanisław A. Sroka układ wtedy zawarty nie miał docelowo pozbawić Jagiellonów tych tronów.
Maksymilian I Habsburg walczy o Burgundię
W 1482 roku doszło do tragicznego w skutkach wypadku, który zdarzył się na polowaniu na czaplę. Pierwsza żona Maksymiliana I Habsburga próbowała na koniu przeskoczyć rów. Niestety, pech chciał, że władczyni spadła z konia i doznała bardzo poważnych obrażeń, w wyniku których zmarła.
Przyszły cesarz Maksymilian I Habsburg pogrążył się w smutku po stracie żony i musiało minąć sporo czasu, aby był gotowy na poślubienie innej kobiety. W dodatku zmagał się z szeregiem problemów, jako regent swojego syna – Filipa I Pięknego. Jej syn otrzymał w spadku Burgundię, ale Maksymilian I Habsburg, jako cudzoziemiec, który pochodził z Austrii, nie był tam mile widziany.
Król Francji Karol VIII Walezjusz postanowił podstępem wyrwać Habsburgom Burgundię. Jego plan polegał na tym, że 2-letnia córka cesarza – Małgorzata Habsburg poślubi następcę francuskiego tronu i wniesie mu w posagu Burgundię. Realizując ten plan, wysłano 2-latkę nad Sekwanę. Natomiast Filip I Piękny trafił pod opiekę mieszkańców Gandawy. Te wydarzenia rozwścieczyły cesarza Maksymiliana I Habsburga, który w ramach zemsty bezlitośnie niszczył miasta i zwalczał swoich przeciwników. Kradł chłopom bydło.
Wkrótce Francuzi postanowili się zemścić na przyszłym cesarzu. Maksymilian I Habsburg został pojmany przez mieszkańców Brugii i więziony przez 4 miesiące! Papież zagroził, że obłoży ekskomuniką wszystkich, którzy przyczynili się do tak haniebnego potraktowania Maksymiliana I Habsburga. Wkrótce odzyskał on wolność, ale postanowił się zemścić na królu Francji.
W tym celu zaaranżował ślub per procura z Anną Bretońską. Karol VIII Walezjusz postanowił się temu przeciwstawić i sam poślubił Annę Bretońską i jednocześnie zerwał zaręczyny z Małgorzatą Habsburg, która wróciła do ojca. Taki obrót spraw rozgniewał Maksymiliana I Habsburga, który oskarżył francuskiego monarchę, że ten „porwał mu narzeczoną”. Mimo nerwowej atmosfery, która o mały włos nie zakończyła się honorowym pojedynkiem, to Maksymilian I Habsburg odziedziczył Burgundię.
Cesarz poślubia ciotkę Bony Sforzy
Ród Sforzów był bardzo bogatym rodem. Maksymilian I Habsburg wiedział, że poślubiając córkę Galeazza Marii Sforzy i Bony Sabaudzkiej, zyska pokaźny posag i lojalnego sojusznika. Tak się jednak nie stało, ponieważ małżeństwo tych dwojga było nieszczęśliwe i bezdzietne, a Bianka Maria Sforza zmarła 31 grudnia 1510 roku.
Po śmierci pierwszej żony Zygmunta Starego – Barbary Zapolyi, Maksymilian I Habsburg postanowił wyswatać swojego krewniaka. Pierwszą kandydatką na żonę dla Zygmunta Starego była cesarska wnuczka – Eleonora Austriaczka, córka Filipa I Habsburga i Joanny Szalonej. Zygmunt Stary tak długo zastanawiał się nad tym czy ją poślubić, że gdy w końcu się na to zdecydował, było już za późno. Eleonora poślubiła króla Portugalii – Manuela I Szczęśliwego.
Zygmunt Stary natomiast pojął za żonę włoską księżniczkę Bonę Sforzę d’Aragonę, którą również zaproponował mu Maksymilian I Habsburg. Ich ślub per procura, mimo że pierwotnie miał odbyć się w Wiedniu, ostatecznie odbył się w Neapolu – 6 grudnia 1517 roku, w dniu, kiedy w Kościele wspominany jest sw. Mikołaj, patron Bari, czyli jednego z księstw, które należało do Bony. Polskiego króla reprezentował Stanisław Ostroróg.
Właściwy ślub Zygmunta Starego i Bony Sforzy d’Aragony odbył się w Katedrze na Wawelu 18 kwietnia 1518 roku. W osobie nowej królowej, Królestwo Polskie zyskało młodą władczynię, która szybko zaczęła wydawać potomstwo i już w dwa lata po ślubie z Zygmuntem wydała na świat następcę tronu – Zygmunta II Augusta, który wkrótce stał się jej oczkiem w głowie. A wszystko dlatego, że Zygmunt Stary zbyt długo zastanawiał się nad poślubieniem wnuczki cesarza Maksymiliana I. Gdyby nie to, polską królową byłaby kolejna Habsburżanka.
Bibliografia:
- Bogucka M., Bona Sforza, Warszawa 1989
- Rudzki E., Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
- Weissensteiner F., Habsburgowie, Warszawa 2011.
