Zbiór relacji – Roman Kowalczyk, Wybór, opracowanie i redakcja – Tomasz Przedpełski, Nie chcemy seryjnej produkcji magistrów. Relacje o strajku studenckim w Łodzi 21 stycznia-18 lutego 1981 roku
Do rąk czytelników trafiło niedawno (IPN, Wrocław – Warszawa 2025 rok) wydanie, opisujące powstanie Niezależnego Zrzeszenia Studentów. W formie relacji skupia przebieg strajku i całego procesu dążącego do rejestracji tego zrzeszenia. Zaznaczę, że była to pierwsza organziacja niezależna zarejestrowana w bloku socjalistycznym. Każdy, kto interesuje się historią najnowszą, powinien zatem poznać początki ruchów niezależnych w PRL-u, a takim było niewątpliwe NZS.
Jedną z form sprzeciwu w latach 80. ubiegłego wieku, były strajki. Podpisanie Porozumień Sierpniowych w 1980 roku, powstanie Solidarności, skłoniło studentów w Łodzi, aby zawalczyć o swoje prawa. Wybrano właśnie strajk, który trwał 29 dni (od 21 stycznia do 18 lutego, 1981 roku). Do historii przeszedł jako najdłuższy pod względem liczby dni strajk studencki w Europie.
Jak podaje ta recenzowana publikacja, w Łodzi strajkowało 10 tysięcy studentów, w całej Polsce nawet 34 tysiące, na 28 uczelniach. W samej Łodzi strajkowały także Politechnika Łódzka (oprócz UŁ) czy Akademia Muzyczna. Poglądy studentów wyrażały cały przekrój: od rewolucyjno – lewicowych, do prawicowych. Mieli oni poparcie Poznania (UAM) oraz innych ośrodków akademickich. Porównać to można do przebudzenia społeczeństwa, które poprzez opór odzyskało kontrolę. Historia, która zakończyła się zwycięstwem, jest tu atutem.
Już w samym reportażu wypowiadają się Jacek Kuroń, Stefan Niesiołowski, jak i Jacek Czaputowicz. W tekście przywołuje się postacie Lecha Wałęsy, Bronisława Geremka, Wojciecha Jaruzelskiego i innych. Można więc rzecz, że całe najważniejsze środowisko polityczne PRL-u miało jakiś związek z opisywanym strajkiem.
Przedstawienie tutaj tych faktów może zachęcić do przeczytania tej książki, która pobudzi ciekawość, jak powstawały polskie ruchy demokratyczne.
Publikacja ma przejrzysty układ, podzielony na krótkie rozdziały. W zasadzie nie sposób je tu wymienić, ale mogę zapewnić, że przeczytanie tych 304 stron stoworzy ich dobry odbiór. Dodatkowo zamieszczenie przypisów oraz słownika biograficznego rozmówców, jest szansą do dalszego poszerzenia swojej wiedzy.
Książka, jak widnieje opis na okładce, należy do tematu Opozycja w Polsce.
Niezręcznie tu pisać o autorach, gdyż w sumie do treści książki należą wypowiedzi. Relacje zebrał Roman Kowalczyk, warto więc przedstawić go bliżej. Jak podaje Encyklopoedia Solidarności, pan Roman jest absolwentem Uniwersytetu Wrocławskiego, kierunku historia. Już jako młody uczeń brał udział w manifestacjach i happeningach. Oczywiście, związany był z wrocławskim NZS. Jest autorem: „Łódzki strajk studencki”, „Studenci’ 81”, „Czas próby. Wieluń-Wrocław 1981-1989”.
Druga postać, odpowiedzialna za redakcję to Tomasz Przedpełski. Ukończył Uniwersytet Wrocławski, kierunek filologia polska. Współautor „Wszystko, co robiliśmy okazało się potrzebne. Wspomnienia o Studenckim Komitecie Solidarności we Wrocławiu” i inne.
Mając na uwadze, że środowisko studenckie było podzielone, to umowa ze stroną rządową było wtedy osiągnięciem. Władze reprezentował minister Janusz Jerzy Górski. Podpisał porozumienie ze studentami, zatwierdzając status Niezależnego Zrzeszenia Studentów. To podczas tych rozmów, kształtowały się charaktery i zdolności przywódcze młodych ludzi, którzy później nierzadko kontynuowali kariery w polityce – w Solidarności.
Z historii wynika, podczas stanu wojennego zdelegalizowano tę organizację. Natomiast w 1989 roku, po upadku komunizmu, znowu ją zarejestrowano. W czasach dzisiejszych także działa i zrzesza studentów.
Trzeba się pochylić nad działalnością NZS, gdyż jego rola jako organizacji broniącej prawa człowieka, jest nieoceniona. Tak jak w większości polskich organizacji, po początkowym zachwycie i jedności, później pojawiły się spory. Efekt końcowy w postaci upadku systemu represji, należy przypisać nie tylko Solidarności, ale także NZS-owi.
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 5/6
Paweł Marek
