Analiza porównawcza koncepcji cywilizacji Feliksa Konecznego i Samuela P. Huntingtona

Cywilizacje kreują własne odmienne zasady i reguły, które obejmują szereg codziennych czynności oraz funkcjonowanie całych społeczeństw. Tworzą piękno zróżnicowanych wzorców i obyczajów, chociaż ich przenikanie może prowadzić do konfliktów. Tłumaczenie tego zjawiska często sprowadza się do zagranicznej koncepcji zderzenia cywilizacji Samuela P. Huntingtona. Jego teoria była przełomowa, ale również Polacy mają swojego przedstawiciela, który badał różnice między cywilizacjami.

Historia i rozwój człowieka, jego dorobek naukowy, wytwory i osiągnięcia materialne, które były generowane przez setki lat, skłoniły badaczy, szczególnie europejskich, do większego zgłębienia problemu definicji i relacji między tymi zjawiskami a cywilizacją. Przykładem myślicieli, zajmujących się definiowaniem tego pojęcia, które będzie analizowane w dalszej części tekstu, są Feliks Koneczny[1] i Samuel P. Huntington[2]. Ich koncepcje dotyczą wpływu i wzajemnego oddziaływania różnych cywilizacji względem siebie. To czy mogą się przenikać, jaki mają charakter, w jaki sposób ze sobą współistnieją, zostało omówione przez obu autorów w ich książkach.

Feliks Koneczny opisał swoje rozważania dotyczące cywilizacji w dziele O wielości cywilizacji, przy czym jego stosunek do definicji innych autorów, którzy badali podobną problematykę w tym okresie był odmienny. W momencie wydania książki w 1935 roku, popularne były dwa podejścia badawcze, które wskazywały kierunek nauk o cywilizacji. Pierwszym podejściem był europocentryzm. Według niego standardy cywilizacyjne były wyznaczane przez zachodnią Europę. Wszystko co poprzedza cywilizację stanowi epokę dzikości i barbarzyństwa[3]. W drugim podejściu wskazuje się definicję problemu konkretnie, gdzie cywilizacja jest odmiennym pojęciem niż kultura. Obejmuje ona osiągnięcia materialne, ekonomiczne i techniczne oraz organizacyjne, w skład którego wchodzi całe pojęcie państwa i innych instytucji. Kultura w tym ujęciu skupia się na dorobku duchowym, takim jak między innymi: sztuka, nauka, religia, moralność i obyczaje[4].

W obliczu tych dwóch wizji, Koneczny swoją koncepcją wniósł rewolucyjne spojrzenie na problem. Odrzucając europocentryzm oraz przeciwstawienie cywilizacji i kultury, określił cywilizację jako „metodę życia zbiorowego”[5]. Tworząc taką definicję, wskazuje na możliwość obszernej interpretacji. Mieści się w niej między innymi nauka, etyka, sztuka, prawodawstwo, szkolnictwo, ekonomia oraz wiele innych pojęć, które składają się na czynniki tworzące życie zbiorowe. Ze względu na mnogość istniejących sposobów organizacji życia społecznego, ilość cywilizacji jest nieograniczona. W tej sposób Koneczny podkreśla, iż jakaś cywilizacja istnieje wszędzie, tam gdzie istnieje życie zbiorowe. Jednocześnie autor tworzy podział cywilizacji, gdzie rozdziela je na pełne, niepełne, jednostronne, wielostronne i wszechstronne, jednolite i mniej więcej mieszane, oryginalne i naśladowane, w całości lub częściowo[6]. Tłumaczy przy tym, że cywilizacje pełne posiadają taki ustrój życia zbiorowego, zarówno prywatnego, jak i publicznego, który tworzy przez swoje materialne i moralno-intelektualne systemy wspólny i jednolity zespół idei i czynów oparty o wszystkie dziedziny życia, uczuć i myśli. Inne rodzaje są pochodną danej definicji. Takie czynniki, jak język, religia czy rasa są ważne dla opisu cywilizacji, lecz nie są jej wystarczającymi wyróżnikami. Koneczny podkreśla, że rasy mogą się krzyżować, we wnioskach dotyczących rozważań między cywilizacją a rasą jasno stwierdza, iż nie w rozmaitości ras tkwi rozmaitość cywilizacji[7]. Jeden język może służyć kilku cywilizacjom, więc również nie wpływa znacząco na ich wyróżnienie. Także religia, chociaż ważna, nie jest głównym wyznacznikiem. Gdyby religia była cywilizacją, byłoby cywilizacji tyle, ile religii[8] – w ten sposób autor rozpoczyna zestawienie, religijno-cywilizacyjne, w którym określa trzy typy tych powiązań, wymieniając cywilizacje sakralne, półsakralne i niesakralne[9], gdzie w tych pierwszych religia działa jako hamulec rozwojowy, przez to, iż może nie być w stanie nadążyć nad sankcjonowaniem działania społeczeństw z biegiem ich rozwoju materialnego.

Wizerunek Feliksa Konecznego Fot. Wikimedia Commons

Znając podstawowe założenia, w myśl których Feliks Koneczny określał cywilizacje, warto jest skupić się na ich podziale, którego także dokonał. Dzielą się one według niego na starożytne[10] i średniowieczne[11], gdzie w skład starożytnych wchodzi cywilizacja bramińska, żydowska, turańska i chińska, natomiast do średniowiecznych zalicza bizantyjską, łacińską i arabską. Każda z nich ma odmienne podejście do funkcjonowania zbiorowości. Cywilizacja bramińska związana jest z ludnością hinduistyczną, mocno związaną z religią. Pochodzenie prawa i system prawny jest zależny od religii. Społeczeństwo zorganizowane jest w kasty, a myślą przewodnią danej cywilizacji jest wyzwolenie się od doczesnego świata[12]. Cechą wspólną cywilizacji bramińskiej i żydowskiej jest sakralna metoda życia zbiorowego[13]. Aspekty prawne również związane są z objawieniem i sakralnością. Organizacja społeczności jest w tym przypadku zależna od kultury, a myślą przewodnią jest realizacja wybraństwa[14]. Odmienne spojrzenie, szczególnie na prawo, niesie ze sobą cywilizacja turańska, do której zalicza się ludność koczowniczo-pasterską ze stepów Eurazji[15], gdzie prawo pochodzi od wodza, a system prawny to monizm prawa prywatnego. Organizacja społeczeństwa opiera się o ludy-pułki, a celem cywilizacji są podboje[16]. Pozostaje jeszcze cywilizacja chińska, która obejmuje część państw azjatyckich, między innymi Chiny, Japonię oraz Wietnam [17]. System prawny jest taki sam, jak w cywilizacji turańskiej, prawo podobnie pochodzi od wodza, ale w tym wypadku jest nim cesarz. Społeczeństwo formowane jest według modelu wyolbrzymionej rodziny. Myśl przewodnia tej cywilizacji to brak kultury czynu.

O ile cywilizacje starożytne w pewnych kwestiach były podobne, to w tych średniowiecznych nie można było mówić o istnieniu zbieżności, szczególnie w omawianych aspektach. W cywilizacji łacińskiej prawo pochodziło od społeczeństwa, a system prawny opierał się o dualizm, gdzie w cywilizacji bizantyjskiej prawo określało państwo, a system stanowił monizm prawa publicznego. Pochodzenie prawa w arabskiej cywilizacji wynikało z woli Szejka, tam gdzie pozwalał mu na to Koran, a system określony jest jako półsakralny monizm prawa prywatnego. Widoczna jest więc rozbieżność między tymi cywilizacjami. Występuje ona nie tylko na płaszczyźnie prawnej. Inne są również formy organizacji życia społecznego. W cywilizacji łacińskiej są to narody, w bizantyjskiej tworzą go państwa, a w arabskiej formę organizacji społecznej stanowią kalifaty lub emiraty. Pośredniego podobieństwa można doszukiwać się w myśli przewodniej cywilizacji łacińskiej i arabskiej. W cywilizacji łacińskiej myślą tą jest „Państwo Boże”, natomiast w arabskiej Koran. Analogia występuje tu jedynie ze względu na religijny aspekt celu danej cywilizacji. Bizantyjska myśl przewodnia skupia się na hegemonizacji wszelkich przejawów życia zbiorowego[18].

Samuel P. Huntington Fot. Wikimedia Commons

Inne podejście do problematyki wniósł Samuel P. Huntington, który stworzył teorię zderzenia cywilizacji, co prowadzi do powstawania konfliktów. Według niego tożsamość cywilizacji tworzona jest przez kulturę i tożsamość kulturową. Autor odwołuje się do cywilizacji mnogiej, która jest przeciwstawieniem cywilizacji w liczbie pojedynczej. Ta druga określa cywilizację jako pojęcie przeciwne do barbarzyństwa. Kreując w ten sposób jednolity kanon czynników tworzących cywilizowane społeczeństwo, a wszystkie pozostałości traktuje jako prymitywne. Mnogość cywilizacji odrzuca to spojrzenie, zakładając iż może istnieć wiele cywilizacji, różniących się i tworzących własne cywilizowane standardy[19]. Huntington, tak samo jak Koneczny, podjął się próby podziału cywilizacji. W swojej książce przedstawił dziewięć współczesnych cywilizacji, w których skład wchodzą: cywilizacja chińska, japońska, hinduistyczna, buddyjska, islamska, prawosławna, zachodnia, latynoamerykańska i afrykańska. Pierwsza z nich odwołuje się do konfucjanizmu, który reguluje styl życia mieszkańców danej cywilizacji. Jej wpływ dotyczy zarówno kultury chińskiej, jak i kultury Korei i Wietnamu. Kolejna, japońska, przez wielu teoretyków uważana jest za część cywilizacji chińskiej. Huntington również tak sądzi, ale podkreśla, iż jest to odrębna część, która między 100 a 400 rokiem naszej ery stworzyła nową odrębną cywilizację. Obok wyżej opisanych, istnieje cywilizacja hinduistyczna, często nazywana zamiennie indyjską, co może wprowadzać w błąd. Pośrednio jest to odpowiedni zamiennik, gdyż istnieje ona na subkontynencie indyjskim, ale trzeba pamiętać, że żyją tam społeczeństwa związane z innymi kręgami cywilizacyjnymi, na przykład z sąsiadującą cywilizacją buddyjską. Półwysep Arabski, Północna Afryka oraz Półwysep Iberyjski to terytorium cywilizacji islamskiej. W ramach niej funkcjonują różne kultury, takie jak między innymi arabska i turecka. Cywilizacja prawosławna utrzymuje swój główny ośrodek w Rosji. Stanowczą różnicę od zachodniego chrześcijaństwa stanowi rodowód bizantyjski. Europa i Ameryka Północna to cywilizacja zachodu, przy czym Huntington dodaje tu również Amerykę Łacińską, uwzględniając jednocześnie, iż tworzy ona odrębną tożsamość, chociaż jest wytworem cywilizacji europejskiej, czyli zachodniej. Ostatnią cywilizację stanowi afrykańska, chociaż przez wielu badaczy nie jest uznawana jako odrębna[20]. Autor w swojej publikacji nie rozwija dokładniej znaczenia każdej z nich. Za główną stawia cywilizację zachodu, do której należy i wobec niej zestawia inne cywilizacje, udowadniając swoje założenie o tworzeniu się konfliktów w strefach styku różnych cywilizacji.

Podział cywilizacji według Samuela P. Huntingtona Fot. Wikimedia Commons

Obaj autorzy swoimi pracami mieli ogromny wkład w rozwój myśli związanej z cywilizacją. Huntington swoje przemyślenia dotyczące cywilizacji opiera na szeregu zdefiniowanych podejść wielu uczonych, takich jak Max Weber, Arnold Toynbee, czy Fernand Braudel i inni[21]. Natomiast Feliks Koneczny sam tworzy swoją własną definicję cywilizacji, gdzie kreuje ją w sposób odmienny do istniejących popularnych koncepcji. Jednocześnie wspólną cechą obu myślicieli jest nieodtrącanie kultury. Zarówno Huntington, jak i Koneczny traktują ją jako integralną część pojęcia cywilizacji. Dodatkowo tworzą oni podobny podziały cywilizacji, przy czym porównując je trzeba mieć na uwadze fakt, iż podział Feliksa Konecznego dotyczy cywilizacji starożytnych i średniowiecznych, natomiast Samuel Huntington określa cywilizacje współczesne. Pamiętając o tym, można doszukiwać się podobieństw na przykład w cywilizacji chińskiej obu autorów, które obejmują podobny obszar zainteresowania. Tutaj również powstaje odpowiedź, dlaczego w przypadku podziału Huntingtona istnieje więcej cywilizacji. Wyodrębnił on z cywilizacji chińskiej cywilizację japońską jako oddzielną formę kulturową, gdzie według Konecznego nie tworzy ona samodzielnej cywilizacji. Podobieństwa można doszukiwać się również w cywilizacji arabskiej i islamskiej, odnoszącej się do tej samej religii lub terytorium, na którym funkcjonują. Są to już jednak pośrednie porównania oparte na domysłach.

Stanisław Waszczykowski

Bibliografia:

Bezet P., Teoria cywilizacji Feliksa Konecznego, Krzeszowice 2004.

Encyklopedia Powszechna PWN, t. 2, Warszawa 1984.

Huntington S., Zderzenie cywilizacji, Warszawa 1998.

Kałużyński S., Dawni Mongołowie, Warszawa 1983.

Koneczny F., O wielości cywilizacyj, Kraków 1935.

Kuriański M., Feliksa Konecznego (1862-1949) charakterystyka siedmiu cywilizacji. Część I: Cywilizacje Starożytne, „Perspectiva: Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne” 2011, nr 1, s. 104-130.

Kuriański M., Feliksa Konecznego (1862-1949) charakterystyka siedmiu cywilizacji. Część II: Cywilizacje Średniowieczne, „Perspectiva: Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne” 2011, nr 2, s. 129-147.

O cywilizacjach według Feliksa Konecznego (cz.I), „Pismo Politechniki Gdańskiej” 2002, nr 8, s. 30-33.

Przypisy:

[1] Feliks Koneczny (1862-1949) – historyk, krytyk teatralny; w latach 1920-1929 profesor Uniwersytetu Wileńskiego; twórca neoromantycznej historiozofii, ujmującej dzieje jako układ ścierających się cywilizacji.

[2] Samuel Phillips Huntington (1927-2008) – amerykański politolog i historyk; od 1962 profesor Uniwersytetu Harvarda; od 1989 dyrektor Institute for Strategic Studies; współpracownik wielu agencji rządowych, zajmujących się szczególnie sprawami dotyczącymi bezpieczeństwa narodowego.

[3] O cywilizacjach według Feliksa Konecznego (cz.I), „Pismo Politechniki Gdańskiej” 2002, nr 8, s.30.

[4] Ibidem, s.30.

[5] F. Koneczny, O wielości cywilizacyj, Kraków 1935, s.154.

[6] Ibidem, s.155.

[7] Ibidem, s.204.

[8] Ibidem, s.272.

[9] O cywilizacjach według …, op. cit., s.31.

[10] M. Kuriański, Feliksa Konecznego (1862-1949) charakterystyka siedmiu cywilizacji. Część I: Cywilizacje Starożytne, „Perspectiva: Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne” 2011, nr 1, s.111-129.

[11] M. Kuriański, Feliksa Konecznego (1862-1949) charakterystyka siedmiu cywilizacji. Część II: Cywilizacje Średniowieczne, „Perspectiva: Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne” 2011, nr 2, s.129-147.

[12]P. Bezat, Teoria cywilizacji Feliksa Konecznego, Krzeszowice 2004, s. 93.

[13] M. Kuriański, Feliksa Konecznego…, op. cit., s.114.

[14] P. Bezat, Teoria cywilizacji…, op. cit., s. 93.

[15] S. Kałużyński, Dawni Mongołowie, Warszawa 1983, s.15-21.

[16] P. Bezat, Teoria cywilizacji…, op. cit., s. 93.

[17] M. Kuriański, Feliksa Konecznego…, op. cit., s.123.

[18] P. Bezat, Teoria cywilizacji…, op.cit., s. 93.

[19] S. P. Huntington, Zderzenie Cywilizacji, Warszawa 1998, s.42.

[20] Ibidem, s.49-54.

[21] Ibidem, s.41.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*