Andrzej Nowak, Dzieje Polski. Tom 5. 1572-1632. Imperium Rzeczypospolitej
Wolność, która zamiast chaosu potrafiła tworzyć ład, i spory, z których rodziła się siła wspólnoty – tak wyglądała Rzeczpospolita w czasach, gdy przypominała imperium zupełnie inne od znanych z europejskich dziejów. Dzieje Polski. Tom 5. 1572-1632. Imperium Rzeczypospolitej ukazuje państwo zdumiewające zarówno rozmachem, jak i kruchością fundamentów. To historia, w której wielkie zwycięstwa husarii splatają się z gorączką sejmikowych debat i ciężarem decyzji, od których zależały losy całego królestwa.
Czy da się pomyśleć o imperium, które nie rodzi się z krwi i żelaza, ale z rozmowy, sporów i wspólnotowych decyzji? O państwie, którego fundamentem nie są skarbce czy szarże husarii, lecz głos prowincjonalnego szlachcica i przekonanie, że wolność stanowi o samym porządku świata?
Książka czeka na Ciebie tutaj:
W piątym tomie Dziejów Polski prof. Andrzej Nowak przenosi nas do lat 1572–1632 – do epoki monarchów elekcyjnych. Był to czas, gdy Rzeczpospolita rozciągała się na niemal milion kilometrów kwadratowych i zyskiwała kształt imperium. Imperium, ale zupełnie innego niż Rzym, Habsburgowie czy Osmanowie.
Autor i dzieło
Nazwisko Andrzeja Nowaka od dawna rezonuje w polskim życiu intelektualnym. Historyk, eseista, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, od lat tworzy spójną, wielotomową opowieść o dziejach Polski – przedsięwzięcie, które już dziś jawi się jako jedno z najważniejszych kompendiów historycznych XXI wieku. Imperium Rzeczypospolitej to nie sucha kronika dat i faktów. To książka, która pulsuje emocją, prowokuje tezą, zaprasza do dyskusji. Nowak nie boi się burzyć utartych schematów – bohaterów potrafi ocenić ostro, by zaraz ukazać ich w świetle zaskakująco przychylnym.
Tom obejmuje dramatyczny moment – wygaśnięcie dynastii Jagiellonów po śmierci Zygmunta II Augusta. Polska, nagle pozbawiona monarchy, musiała sama określić własny los. Tak narodziła się wolna elekcja. A wraz z nią na tron kolejno trafili: przelotny Henryk Walezy, niezłomny Stefan Batory i wreszcie Zygmunt III Waza – monarcha, którego ocena do dziś waha się pomiędzy potępieniem a próbą rehabilitacji.
Treść i przesłanie
Opisywany okres sześciu dekad – od roku 1572 po śmierć Zygmunta III w 1632 – to czas bezkrólewi, ale też pasmo spektakularnych zwycięstw husarii. To również moment, gdy pod powierzchnią triumfów zaczynają się rodzić symptomy przyszłego kryzysu ustrojowego.
Nowak kreśli obraz Rzeczypospolitej jako organizmu wyjątkowego – imperium, które nie opiera się na agresji i aneksji, lecz na idei wolności i wspólnotowej odpowiedzialności. Z jednej strony śledzimy dramatyczne bitwy – pod Kircholmem, Kłuszynem czy podczas oblężenia Pskowa – z drugiej zagłębiamy się w gęstą tkankę sejmików, debat, magnackich sporów i intryg, które stopniowo podmywały fundamenty państwa.
Nie chodzi tu jednak wyłącznie o fakty. Autor zachęca do rewizji szkolnych uproszczeń: Stefan Batory przestaje być królem bez skazy, Jan Zamoyski – bohaterem bez cienia, a Zygmunt III – wyłącznie nieudolnym władcą. Lektura staje się rozmową z historią: polemiczną, pełną intelektualnego napięcia, ale też refleksyjną. W tym właśnie tkwi jej siła.
Wydanie i forma
Książka ukazała się nakładem Wydawnictwa Biały Kruk – znanego z dbałości o edytorską stronę publikacji. Prawie pięćset stron oprawionych w twardą okładkę, obudowanych bogatym aparatem naukowym i ilustrowanych mapami, portretami, grafikami. To dzieło nie tylko merytoryczne, lecz także estetyczne: czytelnik niemal czuje zapach pergaminu i proch bitewnych dział.
Przejrzysty układ treści i staranna typografia sprawiają, że książka – mimo powagi tematu – nie przytłacza. Może trafić zarówno do badaczy, jak i do czytelników dopiero rozpoczynających przygodę z polską historią.
Mocne i słabsze strony
Największym walorem książki jest jej narracja. Styl Nowaka pulsuje rytmem, który momentami przypomina dramat sceniczny. Opisy bitew mają niemal filmową dynamikę, metafory – jak husarskie skrzydła szeleszczące na wietrze – dodają tekstowi literackiej temperatury. Autor nie stroni od kontrowersji: rehabilituje Walezego, surowo ocenia Batorego, krytykuje Zamoyskiego.
Na plus zapisać trzeba:
- odwagę w formułowaniu sądów,
- konsekwencję w demaskowaniu mitów,
- imponującą erudycję i skrupulatność źródłową.
Są jednak i mankamenty. Skupienie na elitach politycznych sprawia, że życie codzienne zwykłych ludzi – mieszczan, chłopów, mieszkańców kresów – pojawia się raczej marginalnie. Czytelnik może odczuć niedosyt opowieści o tym, co jadano, jak wyglądały miasta czy jakie pieśni rozbrzmiewały w karczmach.
Drugim wyzwaniem jest gęstość wywodu. Analizy i polemiki wymagają skupienia – dla odbiorców oczekujących narracji lekkiej mogą być barierą. W zestawieniu z Normana Daviesa czy Jerzego Topolskiego, Nowak jawi się jako eseista i publicysta zarazem. Ale to właśnie nadaje jego dziełu niepowtarzalny charakter: to nie podręcznik, a monumentalny esej historyczny.
Dzieje Polski. Tom 5. 1572-1632. Imperium Rzeczypospolitej – ocena końcowa
Czy Imperium Rzeczypospolitej wciąga? Bez wątpienia. Czy potrafi zaskoczyć? Owszem. Czy skłania do refleksji? Zdecydowanie. To książka, która pokazuje, że wolność bywa i błogosławieństwem, i ciężarem, a imperium może istnieć bez cesarza – jeśli jego fundamentem jest wspólnota obywatelska i idea politycznej wolności.
To lektura wymagająca, ale hojnie wynagradzająca – głębią i świeżym spojrzeniem na źródła polskich sporów o władzę i kształt wspólnoty. Polecam ją zarówno pasjonatom historii, jak i wszystkim, którzy chcą lepiej zrozumieć istotę polskiej tradycji politycznej.
Jedno pozostaje pewne: po lekturze tego tomu trudno patrzeć na własne państwo – i na samą wolność – tak samo, jak przedtem.
Wydawnictwo Biały Kruk
Ocena recenzenta: 5/6
Agnieszka Cybulska
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Biały Kruk. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
