Karol Modzelewski, Barbarzyńska Europa
Barbarzyńska Europa Karola Modzelewskiego to fascynujące studium społeczeństw, które wyłoniły się na gruzach imperium rzymskiego w epoce tzw. mrocznych wieków. Autor nie rekonstruuje historii politycznej znanych ludów, lecz skupia się na ich kulturze, prawie zwyczajowym i strukturach społecznych – od Germanów, przez Słowian, po Bałtów i Skandynawów.
Korzystając z kronik, hagiografii i kodeksów prawnych, Modzelewski tworzy spójną i głęboką analizę plemiennego świata sprzed epoki państw narodowych. To książka ambitna, ale przystępna – cenna zarówno dla pasjonatów historii, jak i czytelników poszukujących alternatywy dla stereotypowych obrazów barbarzyńców.
O autorze i książce
Karol Modzelewski, autor Barbarzyńskiej Europy, to wybitny historyk i badacz okresu średniowiecza. Zasłynął jako wykładowca na prestiżowych uniwersytetach polskich i zagranicznych, działacz opozycji demokratycznej w czasach PRL, a także autor przełomowych monografii takich jak Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego oraz Chłopi w monarchii wczesnopiastowskiej.
Barbarzyńska Europa wydana przez Wydawnictwo Iskry w 2004 roku w Warszawie z pewnością nie ustępuje poziomem jego innym naukowym publikacjom. Została przetłumaczona na wiele języków i zdobyła mnóstwo prestiżowych nagród. Opowiada ona o kulturze, prawie i strukturach władzy wśród różnych plemion przybyłych w czasie wędrówki ludów zza rzymskiego limesu. Znajdziemy tam zatem informacje między innymi o Germanach, Słowianach i Bałtach.
Autor nie kreśli nam detalicznie historii politycznej wczesnośredniowiecznych bytów państwowych takich jak państwa Longobardów czy Ostrogotów, które zainteresowani mogą znaleźć w podręcznikach, a stara się raczej przedstawić ogólny obraz kultury plemiennej, zupełnie obcej wobec chylącego się ku upadkowi świata rzymskiego.
Na podstawie przytoczonych przez Modzelewskiego źródeł dostrzegamy nagle, że ludy, które zaczęły napływać do Europy pod naporem Hunów w IV i V wieku i nie uległy romanizacji jak Celtowie czy Iberowie, to choć odrębne od siebie etnicznie – miały w gruncie rzeczy bardzo podobne życie społeczne i prawo zwyczajowe.
Podejście do badania dziejów barbarzyńców
Karol Modzelewski posługuje się do zbadania dziejów Barbarzyńskiej Europy różnego typu źródłami – kronikami, hagiografiami i spisami praw. Do wniknięcia w historię plemion zza Renu używa m.in. Germanii Tacyta, która choć obfituje w toposy literackie, jest według niego bardzo niedoceniana – zwłaszcza kiedy przytoczone przez rzymskiego pisarza zwyczaje możemy porównać ze średniowiecznymi hagiografiami, opisującymi działalność chrześcijańskich misjonarzy wśród barbarzyńskich plemion. Powołuje się także na prawa skodyfikowane przez barbarzyńskich królów – np. kodeks Liutpranda i kodeks Rotariego.
Autor wyodrębnia z tych źródeł kluczowe instytucje prawa zwyczajowego, takie jak mund, wergeld czy thing i analizuje ich funkcje społeczne – w jaki sposób ustanawiały hierarchię? w jaki sposób konstytuowały rolę króla? jak na ich podstawie wyglądała wspólnota plemienna i rodzinna? kto wykonywał wyroki na przestępcach?
Podejście do przedmiotu badań jest bardzo sumienne i kompleksowe. Nie znajdziemy tutaj utartych stereotypów i zbyt prostych wyjaśnień. Zdarzają się polemiki z badaczami, którzy zdaniem autora pokwapili się o zbyt daleko posunięte wnioski na przykład z powodu osobistych sympatii ideologicznych.
W skrócie – Karol Modzelewski przechodzi w swoich opisach od szczegółu do ogółu i ze zbioru trudnych do zrozumienia pojedynczo informacji kreśli obraz społeczeństwa, które ukształtowało się: na gruzach Rzymu, w Germanii, na Słowiańszczyźnie, na brzegach Bałtyku i w Skandynawii w tzw. mrocznych wiekach.
Czy warto przeczytać książkę Barbarzyńska Europa?
Barbarzyńska Europa jest moim zdaniem absolutnie warta przeczytania. Temat, który porusza, jest mimo swojej szerokości dość niszowy w nauce, a w mediach jest zazwyczaj przedstawiany w sposób do bólu stereotypowy.
Wystarczy przywołać seriale takie jak Wikingowie czy Barbarzyńcy, które – choć momentami bardzo zjawiskowe i fabularnie ciekawe – nie dają wiarygodnego obrazu ówczesnego społeczeństwa. Ostatnim sprawiedliwym okazuje się jedynie The Northman Roberta Eggersa, który rozumie obowiązujące u Skandynawów: prawo zemsty, niewolnictwo, religijność i funkcjonowanie handlu. Zatem wobec ubogości innych źródeł wiedzy, tym bardziej Barbarzyńska Europa rzuca nowe światło na okres, który dla wielu entuzjastów historii może być niedowartościowany.
Niewątpliwą zaletą w moich oczach jest również, że Karol Modzelewski zdecydował się w większości pominąć przedstawienie stanu badań i swoje odniesienia do wcześniejszych prac poza przypisami ogranicza raczej do polemik. Sprawia to, że czytanie jest angażujące i nie czujemy się przytłoczeni ani znużeni natłokiem informacji użytecznych tylko dla wąskiego grona badaczy. Lektura może być jednak wciąż dość wymagająca dla kogoś, kto nie interesował się nigdy dziejami barbarzyńskich plemion z uwagi na obfitość nowych pojęć i opisy niespotykanych dotąd zasad życia społecznego.
Wydawnictwo Iskry
Ocena recenzenta: 6/6
Mikołaj Guzek
