II rewolucja przemysłowa to tak naprawdę okres, który zmienił świat. Przypada na drugą połowę XIX wieku oraz pierwszą połowę wieku XX. To, co cechuje ten okres to przede wszystkim gwałtowny rozwój nauki i techniki, któremu towarzyszyło powstanie nowych rozwiązań technicznych. Znaczna liczba innowacji przypada na okres 1851-1873. Wielu specjalistów zajmujących się historią gospodarczą uważa, iż był to najbardziej płodny okres w dziejach odkryć technicznych. Mówiąc o wynalazkach z tego okresu, nie należy zapominać o ludziach, którzy owe wynalazki odkryli.
Bardzo ważnym zjawiskiem było upowszechnienie tych wynalazków w procesach produkcyjnych. W konsekwencji wprowadziło to gospodarkę kilku państw na drogę szybkiego rozwoju. Co było najważniejszymi przejawami drugiej rewolucji przemysłowej? Przede wszystkim wykorzystanie nowych źródeł energii: silnika spalinowego i elektryczności; postępy w hutnictwie metali; rozwój chemii teoretycznej i użytkowej; telekomunikacja; udoskonalenie transportu oraz zmiany w organizacji produkcji fabrycznej.
Musimy jednak pamiętać, iż za każdym wynalazkiem, odkryciem, stoją konkretne jednostki, które swoją pracą i kreatywnością zmieniały świat. Swoje rozważania na o bohaterach drugiej rewolucji przemysłowej zacznę od przybliżenia odkryć z dziedziny chemii, bowiem okres drugiej połowy XIX wieku charakteryzował się dynamicznym rozwojem chemii teoretycznej i przemysłu chemicznego. Koniecznie nalży wspomnieć o postaci Dmitrija Mendelejewa, który to w roku 1869 opracował okresowy układ pierwiastków i tym dokonaniem zapisał się na zawsze na kartach historii. Natomiast niewiele osób zdaje sobie sprawę z tego, iż ten uczony pozostawił po sobie ponad 1500 publikacji – nie tylko z chemii, lecz także fizyki, metrologii, ekonomii czy nawet inżynierii.
Nie sposób nie wspomnieć również o badaczach niemieckich- Justus Liebig, Friedrich Wohler, Robert Bunsen, Leopold Gmelin, August von Hofmann, Friedrich Kekule – ci bowiem stworzyli nowoczesną chemię organiczną, czym wywindowali Niemcy do miana światowej potęgi chemicznej. Natomiast Belg Ernest Solvay w roku 1863 opracował metodę otrzymywania sody amoniakalnej jako surowca do produkcji środków piorących i szkła. W roku 1875 ruszyła zaś na skalę przemysłową produkcja kwasu siarkowego. Louis Pasteur- francuski chemik żyjący w latach 1822-1895) wytłumaczył, dlaczego podgrzewanie i hermetyzacja umożliwiają dłuższe przechowywanie żywności. To właśnie od jego nazwiska pochodzi nazwa pasteryzacja, czyli powszechnie znana i używana technika konserwacji, która niszczy bądź hamuje rozwój drobnoustrojów za pomocą odpowiednio dobranego podgrzewania produktów spożywczych.
Na lata drugiej rewolucji przemysłowej przypada również produkcja nawozów sztucznych, która została wymuszona potrzebami rolnictwa. Nawozy azotowe, które są najcenniejsze dla wzrostu roślin, zaczęto produkować po roku 1908. Trzej panowie- Fritz Haber, Carl Bosch oraz Aldwin Mittasch- dokonali syntezy mocznika.W drugiej połowie XIX wieku zaczęto również produkcję sztucznych materiałów, jak chociażby guma. Charles Goodyear w roku 1839 dokonał procesu wulkanizacji kauczuku naturalnego. W 1898 roku, prawie 40 lat po śmierci Charlesa, koncern niejakiego Franka Seiberlinga przyjął nazwę Goodyear. Co ciekawe, zupełnie nie skorzystała na tym rodzina wynalazcy. Sam Charles Goodyear umarł w nędzy w roku 1860.
Schyłek XIX wieku to także czas rozpoczęcia wielkiej kariery ropy naftowej, a co za tym idzie- przemysłu petrochemicznego. W roku 1853 Ignacy Łukasiewicz i Beniamin Silliman destylacji ropy naftowej. Po tym dokonaniu najważniejsza stała się produkcja nafty, następnie benzyny ( wraz z rozwojem badań nad silnikiem spalinowym).Wszystko to niezwykle zwiększyło popyt na ropę i zintensyfikowało poszukiwanie jej złóż. Pierwsze przemysłowe wydobycie ropy naftowej w Stanach Zjednoczonych (Edwin Drake, koło Titusville w Pensylwanii) spowodowało za sobą swoistą „gorączkę ropy” i owocowało kolejnym odkryciem złóż w Stanach- m.in. Ohio, Teksasie, lecz również w Meksyku, Rosji, Galicji.
Po roku 1870 nastąpiła również masowa produkcja farmaceutyków: środków dezynfekcyjnych (fenol), antyseptycznych, a także znieczulających (np. chloroform). Koniecznie należy również wspomnieć o aspirynie, która była wówczas produktem tak tanim, iż wysłano próbki ponad 30 tysiącom lekarzom w Niemczech.
Na kartach historii zapisała się również Polka – Maria Skłodowska- Curie. Prekursorka nowej gałęzi chemii, a mianowicie radiochemii. Odkryła dwa nowe pierwiastki – rad i polon, a także opracowała teorię promieniotwórczości i technikę rozdzielania izotopów promieniotwórczych. Dwukrotnie wyróżniona nagrodą Nobla.
1 stycznia 1867 r. natomiast Alfred Nobel ( od jego nazwiska pochodzi słynne wyróżnienie przyznawane za wybitne osiągnięcia naukowe, literackie lub zasługi dla społeczeństw i ludzkości) przeżył wielki dzień: po wielu próbach wyprodukował substancję wybuchową odporną na wstrząsy i łatwą w transporcie. Wynalazek Szweda Alfreda Nobla, czyli dynamit był bardzo istotny, ponieważ został zastosowany w wielu dziedzinach (m.in. wojskowość, górnictwo).
Dziś auta stanowią dla nas nieodłączny element ulic. Jednak ten wynalazek również zawdzięczamy okresowi II rewolucji przemysłowej. Dwaj niezależni od siebie niemieccy naukowcy – Gottlieb Daimler oraz Carl Benz opatentowali w roku 1885 swoje rozwiązania. Otóż były to pojazdy trzykołowe, o prostej konstrukcji i słabym silniku. Również prędkość tychże pojazdów nie należała do zawrotnych. Jednak owe odkrycie cieszyło się tak dużym zainteresowaniem, iż na początku wieku XX zaczęto pracować nad kolejnymi ulepszeniami, co w efekcie doprowadziło do powstania w Europie i Stanach Zjednoczonych kilkudziesięciu fabryk samochodowych. Najbardziej imponujący był z pewnością rozwój zakładów samochodowych w Detroit założonych przez Henry’ego Forda w roku 1903. Co ciekawe, tuż przed wybuchem I wojny światowej, Ford produkował rocznie aż 250 tys. aut jednego modelu.
Początek XX wieku przyniósł również realizację odwiecznych ludzkich marzeń o lataniu. Zastosowano silnik spalinowy do poruszania urządzenia zwanego aeroplanem. Udało się to w roku 1903 braciom – Orville i Wilbur Wright. Pierwszy kierowany lot trwał 12 sekund. Sukces dwóch braci pochodzących z Ameryki spowodował zainteresowanie aeroplanem w wielu krajach i przyczyniło się do usprawnienia jego konstrukcji. W roku 1909 Francuz Louis Blériot – producent lamp samochodowych, motocykli i samolotów- przeleciał aeroplanem kanał La Manche.
Jeśli chodzi o transport kolejowy, to nieustannie królowała lokomotywa parowa, aczkolwiek w roku 1912 zbudowano pierwszą lokomotywę spalinową. O wygodę podróżujących zadbał Georg Pullman, który wprowadził pociągi sypialne w 1864 roku.
Okres rewolucji przyniósł również znaczne zmiany w żegludze morskiej, a także oceanicznej. Zaczęto budować wielkie statki stalowe. Natomiast wynalazek Charlesa Parsona i Carla de Lavala z 1884 roku, czyli turbina parowa, spowodował znaczące zwiększenie szybkości statków. Powstały również pierwsze tramwaje w Berlinie (1881) oraz kolejki podziemne- metro (np., w Londynie w roku 1890).
W omawianym czasie wielu konstruktorów poświęciło się skonstruowaniu silnika spalinowego wyzwalającego energię mechaniczną na skutek spalania wewnętrznego w cylindrze silnika gazu lub odpowiedniej mieszanki paliwa płynnego. Pierwszą taką udaną konstrukcją na gaz był silnik Jeana Lenoira, udoskonalony zaś został przez Niemców- Nikolausa Otto i Eugena Langena. Wspomniany już wcześniej Carl Benz skonstruował natomiast pierwszy silnik benzynowy czterosuwowy w roku 1879. W roku 1893 zaś Rudolf Diesel stworzył silnik wysokoprężny o samoczynnym zapłonie, który wykorzystywał ciężkie oleje. W silniku dieslowskim powietrze jest tak mocno ściskane przez tłok, iż rozgrzewa się w cylindrze do 800 st. Celsjusza. Proces ten wystarcza do zapłonu rozpylonej wtryskiwanej ropy. Paliwem jest olej silnikowy, czyli cięższa frakcja ropy naftowej, uzyskiwana na końcu rafinacji, po benzynie. Przed Dieslem substancja ta nie znajdowała racjonalnych zastosowań.
Do przełomowych wynalazków związanych z hutnictwem możemy z pewnością zaliczyć wynalazki Bessmera w 1856 roku (konwertor zwany „gruszką Bessmera”), a także braci Martinów i Siemensów w latach 1864-1867 ( piece płomieniowe).
Jeśli chodzi o praktycznie osiągnięcia umożliwiające zastosowanie energii elektrycznej, to z pewnością było to zbudowanie prądnicy (generator, dynamo) do wytwarzania prądu oraz silnika elektrycznego wykorzystującego prąd elektryczny. Dynamo użytkowe skonstruował w 1866 r. Ernst Werner Siemens, prądnicę synchroniczną zaś Paweł Jabłoczkow w 1878. Energia elektryczna wszak zrewolucjonizowała metody produkcji, komunikację, a także życie codzienne.
Kolejny wynalazek, który zmienił życie ówczesnych ludzi, ale ma również wpływ na nasze obecne, to telefon. 3 czerwca 1880 Aleksander Graham Bell przeprowadził pierwszą bezprzewodową transmisję telefoniczną. Choć kilku współczesnych mu wynalazców miało podobne pomysły, to właśnie wynalazek Grahama Bella został opatentowany i był pierwszym działającym telefonem na świecie. Współczesne telefony stacjonarne działają według tej samej zasady, co wynalazek z końca XIX wieku, czyli zamieniają dźwięki na sygnały elektryczne, które następnie przesyłane są kablem.
W 1833 roku telegraf elektryczny igiełkowy skonstruowali w Getyndze K. F. Gauss i W. E. Weber. Pomysł swój ogłosili oni w 1834 roku, a doświadczenia z telegrafem prowadzili do 1838 roku. Telegraf elektryczny ich systemu znacznie ulepszył K. A. Steinheil, który w 1837 roku połączył nim w Monachium cztery pracownie naukowe. W 1836 roku, po zapoznaniu się z osiągnięciami Szylinga, rozpoczął prace nad telegrafem Anglik W. F. Cooke. W 1837 roku wraz z Charlesem Wheatstone’m opatentował praktyczny system telegrafu igiełkowego oraz zainstalował jego linię pomiędzy londyńskimi dworcami kolejowymi Euston i Camden Town. W 1839 roku Cooke i Wheatstone zbudowali linie swego telegrafu na kolei Paddington – West Drayton, a w 1843 roku przedłużyli ją do Slough.
Od 1832 roku pracował nad telegrafem elektrycznym amerykański wynalazca Samuel Morse. W 1835 roku on zbudował prototyp swego telegrafu, zaś w 1837 roku zademonstrował go w Nowym Jorku i otrzymał nań patent. Trzy lata później Morse wprowadził stosowany do dzisiaj kod telegraficzny złożony z kropek i kresek (krótkie i długie impulsy) – tzw. alfabet Morse’a. W 1847 roku aparatów Morse’a użyto po raz pierwszy w Europie na liniach Hamburg – Cuxhaven i Brema – Bremerhaven. Nastąpił ogromny, żywiołowy rozwój telegrafów na całym świecie. Na terenie państwa tureckiego zręby sieci telegrafów elektrycznych zbudowali (począwszy od 1854 roku) polscy emigranci z F. Sokulskim i K. Brzozowskim na czele, najpóźniej pojawił się telegraf w Chinach – 1879 rok.
Pod koniec I połowy XIX wieku podjęto w różnych krajach próby skonstruowania pierwszej żarówki elektrycznej. Epoka oświetlenia elektrycznego rozpoczęła się w 1879 roku. Wówczas Thomas Edison wynalazł żarówkę, która na początku świeciła 8 minut. Rok po roku wynajdywano kolejne ulepszenia, które sprawiały ewolucję żarówki jako narzędzia.
Druga rewolucja przemysłowa zapoczątkowała także nowe, innowacyjne metody zarządzania i kierowania, które wynikały z rozwoju naukowej organizacji pracy (z języka anielskiego ‘scientific management’). Kierunek ten rozwijał amerykański inżynier Frederick Taylor (1856-1915), który postulował określanie ścisłych norm pracy, zadań pracownika oraz organizacji jego warsztatu. Prowadziło to w efekcie do podniesienia wydajności pracy. System ten stosowały m.in. zakłady samochodowe Forda. Co ciekawe, pojawiły się również dodatkowe możliwości spędzania wolnego czasu dla ludzi zamożnych- warto wspomnieć tu o agencji turystycznej Anglika Thomasa Cooka, która stanowiła początek zorganizowanego zwiedzania Europy od 1863. Coraz większym zainteresowaniem cieszyło się również pływanie. W roku 1875 przepłynięto po raz pierwszy kanał La Manche. Jeśli chodzi o sport rowerowy, to warto wiedzieć, iż produkcja rowerów wyprzedziła zastosowanie samochodów. W roku 1896 Francuz Pierre de Coubertin wznowił nowożytne igrzyska olimpijskie w Atenach. Postęp techniczny spowodował powstanie nowych, dynamicznie rozwijających się gałęzi przemysłu: elektrycznego, naftowego, samochodowego, chemicznego, hutnictwa metali kolorowych. Po roku 1870 przodownictwo w światowej produkcji przemysłowej zdecydowanie utraciła Wielka Brytania. Jej miejsce natomiast zajęły Stany Zjednoczone, które to stały się pierwszą potęgą przemysłową świata jeszcze przed rokiem 1914, czyli przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Ogromne znaczenie na arenie międzynarodowej zyskały również Niemcy. Przemysł rozwijał się również w innych rejonach świata, w tym także w koloniach
Mimo tego, iż współcześnie wynalazki takie jak tradycyjne żarówki są wypierane przez ekologiczne świetlówki, telefony stacjonarne na komórkowe, to nie ulega wątpliwości, iż wynalazek każdego z omówionych przeze mnie twórców, zmienił życie codzienne ludzkości.
Katarzyna Szychowska
Bibliografia:
A. Burzyński, Elementy statystyki dla historyków, Kraków 1980
J. Szpak, Historia gospodarcza powszechna, Warszawa 2003
Strony internetowe:
http://www.wiz.pl/8,1625.html [dostęp: 1.09.2017]
http://historia.focus.pl/swiat/charles-goodyear-i-guma-1029 [dostęp: 1.09.2017]
