Wielokulturowe pogranicze. Skandynawowie i ich kontakty ze Słowianami i Prusami – na przykładzie ośrodka handlowego Truso

Stosunki i kontakty pomorsko-skandynawskie mają złożoną i długą historię. Ich początek można datować na przełom VIII i IX wieku, w 2 połowie X wieku mają swą kolejną falę i trwają do XI wieku[1] – następuje wtedy zwiększenie znaczenia społeczności lokalnych (Słowian i zapewne też Prusów). Właśnie wtedy miało miejsce przejęcie starych emporiów handlowych oraz budowa czy przekształcenie ich w nowe ośrodki o charakterze wczesnomiejskim (ryc. 1).Wyraźnie czytelny jest podział na dwa okresy kontaktów – pierwszy ograniczony do kilku emporiów w rodzaju Truso czy Wolin – w tym okresie kontakty i wpływy to tylko wybrzeże Bałtyku – i drugi – okres większych, szerszych i głębszych kontaktów – z państwem Mieszka i Chrobrego.

Ryc. 1, s. 1: Nadmorskie miejsca handlowe za: M. Jagodziński, 2010, s. 112, ryc. 144.
Ryc. 1, s. 1: Nadmorskie miejsca handlowe za: M. Jagodziński, 2010, s. 112, ryc. 144.

Rejon pogranicza, na południowej strefie Morza Bałtyckiego, a zwłaszcza tereny Wysoczyzny Elbląskiej to miejsce styku sąsiadujących ze sobą Słowian i Prusów oraz Skandynawów. Obszar zachodniej rubieży pruskiej był na nie podatny i sprzyjał różnorodnym wpływom kulturowym, które niejednokrotnie ścierały się ze sobą. Na terenie dawnego emporium handlowego Truso, którego okres największej świetności przypadł na IX-X wiek[2], te różnorodne żywioły prusko-słowiańsko-skandynawskie funkcjonowały obok siebie. Wielokulturowe pogranicze – miejsce usytuowane na granicy, gdzie splatują się ze sobą nie tylko interesy, wpływy, ale też systemy wierzeniowe. Wyrazem tych kontaktów są elementy głównie słowiańsko-skandynawskie, określane mianem importów skandynawskich.

Wielokulturowe pogranicze

Przełom VIII i IX jest zdaniem W. Duczko początkiem wczesnośredniowiecznych stosunków handlowych pomorsko-skandynawskich[3]. Problem kontaktów słowiańsko-skandynawskich na Pomorzu Wschodnim we wczesnym średniowieczu rozpatrywano głównie na podstawie występujących na tym obszarze przedmiotów oraz pochówków przypisywanych Skandynawom (groby komorowe: z Kałdusa czy łodziowe znane z Góry Chełmskiej w Koszalinie i Cedyni[4]). W porównaniu do innych obszarów Słowiańszczyzny nadbałtyckiej, poza wspomnianym Truso oraz Elblągiem[5] znaleziono tu stosunkowo niewiele przedmiotów, łączonych z kręgiem skandynawskim[6]. Z osady w Gdańsku-Mieście pochodzi jedynie młotek Thora, reszta przedmiotów takich jak: drewniane przedmioty zdobione dekoracją w stylu Borre[7] mogły być również produktami rzemieślników wolińskich.

Historia odkrycia, badania i chronologia

Truso jest przykładem osady, która została odkryta dzięki relacji Wulfstana, anglosaskiego żeglarza, działającego na dworze króla Wessexu, Alfreda Wielkiego. Przebieg podróży morskiej i krajobrazu, którą odbył w ostatnim dziesięcioleciu IX wieku z należącego wówczas do Danii Haede (dziś Haithabu) do Truso leżącego przy wschodnich obrzeżach delty Wisły zamieścił Alfred w przełożonej na język staroangielski i uzupełnionej o nowe spostrzeżenia Wulfstana – Chorografii Paulusa Orozjusza. Do dziś zachował się w całości XI-wieczny odpis[8]. A oto co zobaczył żeglarz: Wulfstan opowiadał, że jechał z Haede [Hedeby], że przybył do Truso w siedem dni i nocy, że okręt szedł przez całą drogę pod żaglami. Słowiańszczyznę (Weonodland) miał po prawej ręce, po lewej zaś Langland, Lealand, Falster i Skonię. Cała ta ziemia należała do Danii […]. Wisła jest wielką rzeką i przez to dzieli kraj Witland (kraj Wit?) i Weonodland (kraj Słowian). A Witland należy do Estów. A taż Wisła wypływa z ziemi Słowian i spływa do Zalewu Estyjskiego, a ten Zalew Estyjski jest co najmniej piętnaście mil szeroki. Od wschodu spływa tutaj do Zalewu Estyjskiego rzeka Ilfing – z tego jeziora, nad którego brzegiem stoi Truso. I schodzą się tutaj w Zalewie Estyjskim od wschodu rzeka Ilfing z kraju Estów i od południa Wisła z kraju Słowian. Tutaj zaś Wisła zabiera rzece Ilfing jej nazwę i spływa z tego zalewu do morza w kierunku północno-zachodnim [lub: na zachodzie i północy]. I dlatego nazywa się to Wisłouściem[9].

Wymienione przez Wulfstana miejsca i nazwy były na tyle realistyczne, że udało się je zlokalizować w terenie. Rzeka Ilfing odprowadzająca wody z jeziora Drużno do Zalewu Estyjskiego w IX wieku, to dzisiejsza rzeka Elbląg, która zmieniła kierunek spływu z zachodniego na północny. Według innej interpretacji tego fragmentu: Witland należy do Estów gdzie wieloznaczność słowa belimpeđ (użytego w źródle anglojęzycznym), które tłumaczyć można na wiele sposobów: jest pod władaniem Estów, jest pod kontrolą Estów, lub został podbity przez Estów [10].

Leave a Comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.

*