Cienie historii. Co kryją nazwy miejscowości?

Niewątpliwym jest, że w trakcie edukacji szkolnej historia lokalna traktowana jest w sposób co najmniej drugorzędny. Warto jednakże pamiętać, iż kluczem do całościowego zrozumienia zjawisk i procesów historycznych (czy to w skali państwa, czy nawet świata) jest dogłębne poznanie historii regionu, która w swej istocie koreluje w znaczącym stopniu z historią w pojęciu ogólnym, będąc ogromnym dobrem całego narodu oraz lokalnych społeczności. Zarówno doświadczonych pasjonatów, jak i młodocianych adeptów historii intrygują regionalne jej aspekty, wszakże w największym stopniu absorbuje nas to, co nam najbliższe. Częstokroć przypadkiem usłyszane wspomnienia starszych krewnych czy drobny szczegół architektoniczny znanego budynku może stanowić asumpt do podjęcia dalszych poszukiwań, których wyniki niejednokrotnie wprawiają w zdumienie nie tylko historyka-amatora. W niniejszym artykule przyczynkiem do rozważań stało się coś naprawdę prozaicznego, na co przeciętny Kowalski nie zwraca większej uwagi, a mianowicie nazwy miejscowości. Ze względu na związki rodzinne swoje poszukiwania skupiłem na obszarze wschodniej Wielkopolski.

O toponomastyce słów kilka

Znak miejscowości - tak często mijane, rzadko kiedy zastnawaimy się nad źródłem danej nazwy. Zdj. autora
Znak miejscowości – tak często mijane, rzadko kiedy zastnawaimy się nad źródłem danej nazwy. Zdj. autora

Pochodzeniem wyrazów oraz ich zmianami znaczeniowymi na przestrzeni wieków zajmuje się dział językoznawstwa zwany etymologią. Istnieje także dział wyspecjalizowany w badaniu nazw własnych – onomastyka, w ramach której wyróżnia się toponomastykę, zajmującą się wyłącznie nazwami geograficznymi. Klasyfikując nazwy miejscowości pod względem znaczeniowym, można dokonać zasadniczego podziału na 7 grup: nazwy topograficzne, kulturowe, dzierżawcze, patronimiczne, rodowe, służebne i etniczne. Nazwy topograficzne pochodzą od charakterystycznych cech środowiska naturalnego lub cech ważnych dla ludzi zakładających osadę, np. Leszno – miejsce w pobliżu leszczyn. W nazwach kulturowych uwidacznia się działalność człowieka na zamieszkałym przez niego terenie, np. Oborniki – miejsce, gdzie hodowano bydło, Środa Wielkopolska – nazwa pochodząca od dnia, w którym odbywał się targ. Nazwy dzierżawcze utrwalały imiona, przezwiska założycieli lub właścicieli osad, np. Sieradz – od imienia Sierad, Czarnków od imienia/przezwiska Czarnek (Czarnk). Nazwy patronimiczne (odojcowskie) powstały od tzw. nazwań synowskich, czyli przekształconych imion lub przezwisk ojców, zakończonych na –ic, -owic, -ewic, np. Rakoniewice – osada należąca do Rakonia i jego potomków. Natomiast informację o tym, że daną miejscowość zamieszkuje dany ród zawierają nazwy rodowe, w których utrwalono imiona czy przezwiska członków rodu, np. Skoki – od nazwy osobowej Skok, Wąsy – od przezwiska Wąs. Kolejną grupę stanowią nazwy służebne pochodzące od określeń zajęć miejscowej ludności, np. Szczytniki – mieszkańcy zajmowali się wyrobem uzbrojenia, tarcz (staropolskie słowo „szczyty” oznacza „tarcze”). Do ostatniej grupy należą nazwy etniczne, które uwzględniają pochodzenie mieszkańców, rodzaj pożywienia i tym podobne, np. Cygany, Holendry, Czechy – nazwy określające pochodzenie mieszkańców, Rybojady – mieszkańcy tej miejscowości żywili się rybami, które sami złowili.

W cieniu historii

Kościół pw. Św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Cieninie Kościelnym, wzniesiony w latach 1748-1802. Zdj. autora
Kościół pw. Św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Cieninie Kościelnym, wzniesiony w latach 1748-1802. Zdj. autora

Pierwszą miejscowością, której pragnę poświęcić uwagę, jest moja rodzinna wioska, czyli Cienin Kościelny. W literaturze reprezentowana jest prawdopodobna wersja mówiącą, że jest to nazwa osobowa, wiążąca się z rodziną Cienińskich (Cieńskich), w której rękach znajdowała się wieś pod koniec XV w. Możliwa jest jednak także wersja odwrotna, zgodnie z którą rodzina przybrała nazwisko od nazwy miejscowości. Jednakże wieść gminna niesie, iż nazwa Cienin pochodzi od wyrazu cień. Czy nazwę tę można odczytać jako wioska znajdująca się w cieniu? Na ile jest to wytwór fantazji samych mieszkańców, a na ile prawda historyczna – trudno dzisiaj ocenić. Faktem jest, że w sąsiedniej Wilcznej wciąż jeszcze występuje znacznych rozmiarów las. Możliwe, że dawniej zajmował on większą powierzchnię i graniczył z gruntami Cienina Kościelnego, co stanowiło podstawę do utworzenia tej właśnie nazwy. Powyższe rozważania pozostają jedynie w sferze gdybań, gdyż brak jest danych źródłowych, które mogłyby potwierdzić tę tezę. Pochodzenie drugiego członu nazwy jest prozaiczne – wynika z faktu, że w wiosce od wielu wieków znajdował się budynek kościoła parafialnego. Parafia w Cieninie Kościelnym została erygowana w 1390 r., zaś po dziś dzień znajduje się tutaj XVIII-wieczny kościół pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*