Czarna kropka na pochodzącym z III wieku n.e. indyjskim rękopisie została zidentyfikowana przez naukowców z Uniwersytetu w Oxfordzie jako pierwsze odnotowane użycie symbolu matematycznego odpowiadające liczbie „zero”, 500 lat wcześniej niż dotychczas sądzono.
Naukowcy pracujący w Bibliotece Bodleian funkcjonującej w ramach Uniwersytetu Oxfordzkiego wykorzystali datowanie węglowe w celu prześledzenia genezy rysunku do słynnego starożytnego indyjskiego zwoju. Zwój z kory brzozowej zwany rękopisem z Bakhshali znaleziony został w 1881 roku przez miejscowego chłopa na terenie pobliskiej wsi o tej samej nazwie, obecnie znajdującej się w granicach Pakistanu. Od 1902 roku manuskrypt przetrzymywany jest w oxfordzkiej Bibliotece Bodleian. Stworzenie „zera” jako liczby, która ewoluowała z symbolu zastępczego w postaci czarnej kropki, znalezionego w rękopisie z Bakhshali było jednym z największych przełomowych odkryć w historii matematyki. Teraz wiemy, że już w trzecim wieku matematycy w Indiach posadzili nasiona idei, która później stała się tak fundamentalna dla współczesnego świata – powiedział profesor Marcus du Sautoy z Uniwersytetu w Oxfordzie. Zwój z Bakhshali był już uznawany za najstarszy indyjski tekst matematyczny, ale jego właściwe datowanie nasuwało dużo wątpliwości. Dlatego naukowcy posłużyli się metodą datowania węglem, która wykazała, że tekst pochodzi z III lub IV wieku naszej ery. W rzeczywistości stwierdzono, że tekst zawiera setki zer, reprezentujących kolejność wielkości w starożytnym systemie liczb indyjskich. Dotychczas najstarszym zarejestrowanym przykładem wykorzystania liczby „zero” był pochodzący z IX wieku naszej ery napis umieszczony na ścianie indyjskiej świątyni Gwalior. Kilka starożytnych kultur, w tym Majów i Babilończyków, używało zerowego symbolu zastępczego w postaci czarnej kropki, która podobnie jak kropka stosowana w starożytnej matematyce indyjskiej ostatecznie ewoluowała w symbol używany współcześnie. Bibliotekarz Richard Ovenden stwierdził, że dokonane odkrycie miało zasadnicze znaczenie dla historii matematyki i badań wczesnej kultury Azji Południowej. Te zaskakujące wyniki badań świadczą o bogatej i długotrwałej tradycji naukowej subkontynentu – powiedział Ovenden.
Zenon Purta
