Dwie zaginione księgi Apoloniusza przetrwały w arabskim manuskrypcie. Odkrycie ukazuje wpływ tradycji naukowej islamskiego świata
Zespół badaczy ogłosił, że dwie zaginione księgi Apoloniusza – greckiego matematyka, który w starożytnym świecie zyskał miano „Wielkiego Geometra” – przetrwały w arabskim manuskrypcie, przechowywanym w jednym z najcenniejszych zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Lejdzie, w Holandii. W tym miejscu można znaleźć manuskrypty, które przez wieki były zamknięte przed szerokim dostępem, a dziś stanowią nieocenione źródło wiedzy.
To sensacyjne odkrycie zostało szczegółowo opisane w najnowszym tomie, który zawiera 50 rozdziałów i nosi tytuł Prorocy, Poeci i Uczeni. Książka ta (Prophets, Poets and Scholars) została wydana przez Leiden University Press, stanowiąc cenne wprowadzenie do skarbów intelektualnych przechowywanych w Lejdzie.
Apoloniusz, żyjący w latach 262-190 p.n.e., jest uznawany za jednego z najwybitniejszych matematyków starożytnej Grecji. Jego wpływ na matematykę jest ogromny, a szczególnie ważna jest jego książka The Conics of Apollonius, w której wprowadza pojęcia takich krzywych jak hiperbola, elipsa i parabola.
Jak przypomina jeden z rozdziałów nowego tomu, dzieło Apoloniusza (około 200 p.n.e.) – uznawane było za jedno z najważniejszych w starożytnej matematyce greckiej. Dotyczyło ono teorii krzywych stożkowych, takich jak elipsy, parabole i hiperbole. Jego praca składała się z ośmiu ksiąg, z których jednak tylko pierwsze cztery dotarły do uczonych europejskich w czasie renesansu.
Zaginione księgi – piątą i siódmą – sprowadził do Uniwersytetu w Lejdzie znany holenderski orientalista i matematyk Jacob Golius (1596–1667). To on, podczas swoich licznych podróży na Bliski Wschód, kupił około 200 manuskryptów, które przekazał uniwersytetowi.
W książce można znaleźć także opisy, które rzucają światło na wczesne spotkania Holandii z arabskimi manuskryptami, szczególnie w XVII wieku. Wówczas pierwszy Holender, Thomas Erpenius, stał się pionierem w dziedzinie orientalistki, opracowując teksty arabskie, elementarze dla uczniów oraz gramatykę arabską, która przez dwa stulecia była standardowym dziełem w tej dziedzinie.
Z kolei Jakub Golius, który był pierwszym Holendrem, który postawił stopę na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej, jest dziś znany przede wszystkim z wydania leksykonu Arabsko-Łacińskiego, opublikowanego przez Elzevier w 1653 roku. To dzięki jego staraniom Biblioteka Uniwersytetu w Lejdzie posiada niezwykle cenne zbiory, które teraz stanowią punkt wyjścia do badań nad islamską tradycją naukową.
Jednym z fascynujących rozdziałów książki jest ten, który szczegółowo omawia arabską wersję dzieł Apoloniusza, tłumaczoną w XI wieku. Jan Hogendijk, holenderski matematyk i historyk nauki, zauważył, że arabskie manuskrypty te nie tylko zawierają wiedzę matematyczną, ale również wyróżniają się wspaniałą kaligrafią i kolorowymi ilustracjami, które są świadectwem intelektualnej dyscypliny naukowców i skrybów tamtej epoki.
Manuskrypty te są świadectwem niezwykłych umiejętności, koncentracji i determinacji ich twórców, które, w obliczu współczesnych technologii, wydają się dziś nieosiągalne
– podkreślił Hogendijk w wywiadzie.
Tom ten nie tylko omawia aspekty matematyczne, ale także ukazuje inne dziedziny nauki rozwijane w tradycji islamskiej. Zawiera liczne fragmenty dotyczące kosmografii, astronomii, matematyki, zoologii, botaniki i wielu innych dziedzin. Szczególne miejsce w książce zajmuje dzieło Ibn Muhammada al-Qazwiniego, który w swoim Ajaib al-Makhluqat wa Khraib al-Mawjudat opisał niezwykłe stworzenia, zarówno te rzeczywiste, jak i fantastyczne.
Opisując te stwory, al-Qazwini przedstawia m.in. żółwia, który był na tyle duży, że marynarze traktowali go jak wyspę. Niektóre z tych istot to czyste fantazje, jak żółw, na którym marynarze zacumowali swoje statki, zabierając go na wyspę. To fascynujący przykład, jak arabscy naukowcy łączyli wiedzę rzeczywistą z wyobraźnią, tworząc w ten sposób barwne, pełne życia opowieści.
Dodatkowo, w książce znajdujemy rozważania na temat systemu liczbowego abjad, który był wykorzystywany przez arabskich uczonych do zapisywania liczb, stosując do tego litery alfabetu arabskiego.
Wilfred de Graaf, koordynator edukacji na Uniwersytecie w Utrechcie, zorganizował warsztaty na Uniwersytecie w Szardży, gdzie uczono, jak odczytywać liczby zapisane w systemie abjad oraz jak były one wykorzystywane w dawnych instrumentach astronomicznych, takich jak astrolabium.
Warto podkreślić, że manuskrypty przechowywane w Bibliotekach Uniwersytetu w Lejdzie stanowią nieocenione źródło wiedzy o historii matematyki, astronomii oraz innych nauk w tradycji islamskiej. Mustafa Zahri, profesor analizy numerycznej na Uniwersytecie w Szardży, zauważył, że zachodnie instytucje, w tym Biblioteka Brytyjska oraz Bibliothèque Nationale de France, posiadają ogromne zbiory arabskich manuskryptów, które pozostają wciąż w dużej mierze niezbadane.
Zwiększona współpraca między naukowcami z Zachodu i Wschodu, jak i digitalizacja tych skarbów, mogłaby ujawnić pełen potencjał historyczny i matematyczny tych dokumentów.
Należy dodać, że Mesut Idriz, profesor cywilizacji islamskiej na Uniwersytecie w Szardży, podkreślił, iż badanie arabskich manuskryptów wymaga nie tylko dogłębnej wiedzy z zakresu paleografii i języków orientalnych, ale także zrozumienia kontekstu historycznego i naukowego, co czyni tę dziedzinę wyjątkowo trudną.
Współczesne badania nad tymi tekstami, jak te prowadzone w Lejdzie czy Szardży, pozwalają na nowo odkrywać niezwykłe osiągnięcia intelektualne, które miały ogromny wpływ na rozwój nauki w Europie i na całym świecie.
Kim był Apoloniusz z Pergi?
Apoloniusz z Pergi urodził się około 262 roku p.n.e., a zmarł około 190 roku p.n.e. w Aleksandrii. Był wybitnym matematykiem i astronomem, który zyskał sławę dzięki swoim pracom nad przekrojami stożkowymi. Uważa się, że Apoloniusz był uczniem tych, którzy podążali za naukami Euklidesa, wielkiego greckiego matematyka.
Jego wkład w naukę, zwłaszcza w dziedzinie geometrii, był ogromny i wywarł wpływ na wielu późniejszych badaczy, w tym takich gigantów jak Ptolemeusz, Johannes Kepler, Izaak Newton i René Descartes. To właśnie Apoloniusz nadał nazwy, które są dziś powszechnie używane w geometrii, a mianowicie elipsie, paraboli i hiperboli. Jego prace przyczyniły się do rozwoju teorii orbit ciał niebieskich, gdzie badał sposób ich ruchu.
Apoloniusz był także pionierem w zakresie astronomii. W swojej pracy udowodnił, że pozorny ruch planet oraz zmieniająca się prędkość Księżyca mogą być opisane za pomocą dwóch metod: epicykli (okręgów obracających się na innych okręgach) oraz ekscentrycznych orbit.
Takie podejście do opisu ruchu planet zostało później opisane przez Ptolemeusza w jego słynnej pracy Almagest. Warto także dodać, że Apoloniusz był znany pod przydomkiem Epsilon (ε), który nadano mu z powodu jego badań nad ruchem Księżyca. Na jego cześć nazwano także jeden z kraterów na Księżycu — Krater Apoloniusza.
Dzięki swoim pracom, Apoloniusz z Pergi pozostaje jednym z filarów klasycznej matematyki i astronomii, a jego metodyka oraz terminologia wciąż mają swoje miejsce we współczesnej nauce.
Źródło: Barkho Leon, University of Sharjah, Scientists review Arabic manuscript containing lost works of Apollonius and shed light on Islamic scientific tradition, phys.org [dostęp: 07.02.2025].
Fot. poglądowa, Apoloniusz z Pergi. Conicorum libri V, VI, VII. Paraphraste Abalphato Asphahanensi nunc primum editi. Florencja, Giuseppe Cocchini, 1661. Księga VI, s. 222-223.
