W północnej części dzisiejszego hrabstwa Clare krajobraz zachował ślady osad, klasztoru, romańskiego kościoła, wieży, krzyża i późnośredniowiecznej siedziby klanu O’Dea. Dysert O’Dea było lokalnym ośrodkiem o długiej historii, a zarazem miejscem bitwy ważnej dla losów królestwa Thomond.
Dysert O’Dea – miejsce stoczonej 10 maja 1318 r., kluczowej dla losów królestwa Thomond bitwy – położone jest w północnej części obecnego hrabstwa Clare, ok. 10 km na południe od krasowego płaskowyżu Burren. Obszar ten był zamieszkany już w czasach prehistorycznych, o czym świadczą liczne grobowce megalityczne, zwłaszcza tzw. grobowce klinowe (wedge tombs), wznoszone między 2400 a 2100 r. p.n.e. – do przykładów w tej okolicy na leżą m.in. wedge tombs w Ballyganner i Parknabinnia. We wczesnym średniowieczu w tej okolicy funkcjonowały wspomniane już na kartach niniejszego opracowania koliste osiedla obronne, tzw. ringforts.
Na północny wschód od Dysert O’Dea znajdują się dwa typowe ringforts z kolistymi fortyfikacjami – fort Drumcavan na leży do najlepiej zachowanych w hrabstwie Clare, zaś fort Tulach O’Dea był miejscem ceremonii inauguracyjnych wodzów klanu Ó Deághaidh (O’Dea). Z kolei ok. 800 m na południe od klasztoru w Dysert O’Dea położone są dwa cashels z kamiennymi fortyfikacjami, Cathair Mhic Gormáin i Cathair Mhic Eoghain.
Niewykluczone, że fortyfikacje te użytkowano jeszcze w dobie bitwy pod Dysert O’Dea – niektóre spośród irlandzkich wczesnośredniowiecznych fortów były zamieszkane aż do późnego średniowiecza lub nawet czasów nowożytnych. Do przykładów należą ringfort w Ardcloon (hrabstwo Mayo), na terenie którego odkryto ceramikę z XIII-XV w.3, oraz fort w Cahermacnaghten (hrabstwo Clare), zamieszkany do końca XVII w.
W niektórych przypadkach obiekty te były użytkowane już głównie do celów gospodarczych – datowania radiowęglowe oraz znaleziska monet króla Edwarda III (zm. 1377) wskazują na wykorzystanie kamiennego pomieszczenia w cashel Caherconnell (15 km na północ od Dysert O’Dea) w XIV w. jako magazynu zboża.
W średniowieczu Dysert O’Dea było ważnym ośrodkiem mo nastycznym (gaelickie słowo Dísert oznacza pustelnię), którego początki mogą sięgać wczesnego średniowiecza – według trady cji klasztor założył tutaj już w VIII w. św. Tola, biskup Clonard, który zmarł w 738 r.6 Z XI w. pochodzić może kolista kamienna wieża, zachowana do wysokości 15 m7, stanowiąca jeden z 65 przykładów tego typu obiektów zachowanych w Irlandii.
Najczęściej są one związane z klasztorami i mogły pełnić funkcje schronienia w czasie zagrożenia – ich chronologia waha się od X do XIII w. Budowla w Dysert O’Dea wzniesiona została z dobrze obrobionych wapiennych bloków, jej średnica sięga 5,89 m, co czyni ją jednym z najszerszych u podstawy obiektów tego typu w Irlandii. Zachowało się zorientowane na wschód wejście, zwieńczone sześcioma kamiennymi blokami. Górna partia wieży uległa zniszczeniu, zaś w północno-zachodniej części budowli widoczny jest wyłom ze śladami przepalenia kamieni – być może jest to relikt zniszczeń z czasów kampanii Cromwella w Irlandii.
Wieża w Dysert O’Dea wznosi się w najbliższym sąsiedztwie XII-wiecznego romańskiego kościoła, należącego niegdyś do klasztoru. Świątynia jest budowlą jednonawową, wejście do niej znajduje się w południowej ścianie. Prezbiterium wzniesione zostało na planie prostokąta8. Wyróżniającym się elementem architektonicznym jest zrekonstruowany romański portal (pierwotnie znajdował się on prawdopodobnie w zachodniej fasadzie budynku), w którego tym panonie widnieją rzeźbione ludzkie twarze.
Wysoki stopień ich realizmu i dbałości o szczegóły sugeruje, że mogą one przed stawiać konkretne osoby. Rzeźby te stanowią prawdopodobnie część szerszej tradycji artystycznej, wykazują bowiem analogie z rzeźbionymi twarzami ludzkimi z klińców łuku w XII-wiecznej kaplicy Cormaca w Cashel oraz podobnymi rzeźbami w kościele St. Caimin na wyspie Inis Cealtra.
Tekst jest fragmentem książki Dysert O’Dea 1318: Gaelicki trumf nad Normanami, która czeka na Ciebie tutaj:
Innym przykładem sztuki romańskiej związanym z kościołem klasztornym w Dysert O’Dea jest rzeźbiony kapitel z ludzką twarzą, odnaleziony w gruzach poza obrębem świątyni. Podobnie jak kościół, z XII w. pochodzi znajdujący się obecnie na przykościelnym cmentarzu krzyż św. Toli; na jego wschodnim licu umieszczono płaskorzeźby ukazujące ukrzyżowanego Chrystusa (jest to jedno z najstarszych przedstawień ukrzyżowania w irlandzkiej sztuce) oraz biskupa, prawdopodobnie św. Tolę.
Ponadto na południowej stronie podstawy krzyża widoczna jest scena biblijna przedstawiająca proroka Daniela i dwa lwy. Thomas Johnson Westropp argumentował za XII-wieczną metryką krzyża m.in. na podstawie jego kształtu, różniącego się od kamiennych krzyży z IX i X w., oraz wyraźnych podobieństw do niektórych elementów kamieniarki w XII-wiecznym kościele z Dysert O’Dea15. Datowanie to jest obecnie powszechnie przyjmowane, m.in. przez Dorothy Kelly.
Z pierwszej ćwierci XIV w. pochodzi skarb monet, głównie pensów króla Edwarda II, odnaleziony w latach 1933-1934 w Muckinish (hrabstwo Clare), 11 km na południowy wschód od Dysert O’Dea. Dermot F. Gleeson zasugerował, że jego ukrycie mogło mieć związek z działaniami wojennymi w Thomond, których ku minacją była bitwa pod Dysert O’Dea.
Zamek w Dysert O’Dea pochodzi z 2. połowy XV w. Wzniósł go Diarmaid O’Dea jako jedną z siedzib klanu O’Dea (gael. Ó Deághaidh) zamieszkującego tę część hrabstwa Clare już w XIV w. Choć budowla znana jest pod nazwą Dysert O’Dea Castle, w rzeczywistości jest to nie tyle zamek, ile tower house.
Ta wysoka na 15 m konstrukcja liczy pięć kondygnacji skomunikowanych spiralną klatką schodową. Choć w czasach nowo ytnych obiekt w dużej mierze stracił swoje znaczenie obronne, był nadal zamieszkany – wymieniono go w pochodzącym z 1585 opisie hrabstwa Clare jako rezydencję Donnella Maela O’Dea, a w 1651 r. został poważnie uszkodzony przez wojska Olivera Cromwella.
Zachowała się wzmianka z 1568 r. według której wieży towarzyszył budynek, jednak nie zachowały się żadne jego widoczne ślady9. Ponadto w trakcie badań archeologicznych odsłonięto kolisty piec o średnicy dwóch metrów, zbudowany na przełomie XVII i XVIII w.
Jak zatem widzimy, w późnym średniowieczu Dysert O’Dea było istotnym, choć głównie na skalę lokalną, ośrodkiem w królestwie Thomond. 10 maja 1318 r. stało się świadkiem bitwy, która miała rozstrzygnąć dalsze losy królestwa, w dużej mierze kształtując historię południowo-wschodniej Irlandii na ponad 200 lat.
Tekst jest fragmentem książki Dysert O’Dea 1318: Gaelicki trumf nad Normanami, Cezary Namirski, Wydawnictwo Prześwity.
Fot. St. Tola’s Cross – krzyż św. Toli w Dysert O’Dea
