Działalność polityczna Romana Dmowskiego

Działalność polityczna Romana Dmowskiego to temat, o którym można napisać wiele. Sama postać jest niewątpliwie wybitna i równie kontrowersyjna. Dla jednych wybitny polityk, dla innych nacjonalista kojarzony tylko z antysemityzmem. Jednakże niezależnie od tego, co sądzi się na temat jego ideologii jest to postać, której dokonania warto znać.

Roman Dmowski – młodość i początki działalności politycznej

Roman Dmowski urodził się 9 sierpnia w 1864 roku w Kamionku, w ubogiej rodzinie drobnoszlacheckiej. Jako siedemnastolatek założył tajną organizację uczniowską pod nazwą „Strażnica”. Zadaniem tej organizacji był przede wszystkim opór przed rusyfikacją. We wrześniu 1886 roku wstąpił na wydział fizyczno-matematyczny Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Po czterech latach studiów otrzymał tytuł kandydata nauk przyrodniczych po złożeniu rozprawy naukowej pt. „Studyja nad wymoczkami. Przyczynek do morfologii wymoczków włoskowatych”.

Roman Dmowski  Zdj. Wikimedia Commons
Roman Dmowski
Zdj. Wikimedia Commons

Już będąc studentem pierwszego roku dołączył do ZET-u, czyli Związku Młodzieży Polskiej– tajnej organizacji utworzonej przez Zygmunta Balickiego w styczniu 1887 roku. „Zetowcy” najbardziej godni zaufani byli przyjmowani do Ligii Polskiej. Dmowski dołączył do niej w grudniu 1889 roku.

Około 1890 roku rozpoczął współpracę z tygodnikiem Głos, gdzie poznał Jana Ludwika Popławskiego, równie wybitnego twórcę ideologii narodowo-demokratycznej. W 1893 roku w Królestwie powstała z inicjatywy Dmowskiego Liga Narodowa, czyli ponadzaborowe ugrupowanie narodowodemokratyczne. Liga była organizacją elitarną. Swym działaniem obejmowała Królestwo Polskie, Litwę, Ukrainę, zabór pruski, Galicję oraz emigrację.

Dmowski był też organizatorem pierwszej po powstaniu styczniowym manifestacji ulicznej, mającej uczcić setną rocznicę Konstytucji 3-go maja.

Za przynależność do organizacji w 1893 został skazany na zesłanie do Mitawy. Po dwóch latach uciekł do Lwowa, gdzie objął redakcję dwutygodnika „Przegląd Wszechpolski” oraz współtworzył Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne. W 1901 roku wrócił do kraju i zamieszkał w Krakowie.

Myśli nowoczesnego Polaka

W 1903 roku wydał książkę Myśli nowoczesnego Polaka”. Przez wielu uważana za arcydzieło polskiej myśli politycznej. Książka ta w przeważnej części drukowana była w „Przeglądzie Wszechpolskim”, gdzie ukazała się w szeregu artykułów w 1902 roku. Dmowski pisał wówczas pod pseudonimem R. Skrzycki.

„Myśli…” stanowią wykładnię społecznych i politycznych założeń ruchu narodowego. Według Dmowskiego naród to „żywy organizm społeczny, mający swą na podstawie rasowej i historycznej rozwiniętą odrębność duchową, swą kulturę, swe potrzeby i interesy”. Odzyskanie niepodległości jest „jedynie etapem, poza którym praca i walka trwa dalej, posiłkując się nowymi narzędziami, nową bronią. Jednostka tu nie występuje jako walcząca o wolność jedynie- głównym jej celem jest rozszerzenie zakresu narodowego życia, pomnożenia materialnego i duchowego dobra narodu.”

Dmowski określił charakter ruchu narodowodemokratycznego, przedstawił swoją wizję patriotyzmu opartą na nadrzędności interesu narodowego.

Co ciekawe, w czasach PRL-u wydawanie „Myśli” było zakazane przez cenzurę. Ukazywały się one głównie na emigracji.

Działalność polityczna Romana Dmowskiego w Japonii

Dmowski w tym okresie wiele podróżował. Był we wszystkich liczących się w polityce międzynarodowej krajach Europy. Nawiązywał polityczne kontakty, uczył się języków obcych.

W roku 1904 wybuchła wojna japońsko-rosyjska, co miało również odbicie na polskiej scenie politycznej. Wiele polskich ugrupowań starało się wyzyskać ten fakt dla realizacji niepodległościowego programu. Dmowski również udał się do Japonii, by przeciwdziałać planom wysłanników Polskiej Partii Socjalistycznej – w tym też Józefowi Piłsudskiemu.

PPS z Piłsudskim na czele chciał pozyskać rząd japoński dla planu wybuchu kolejnego powstania w Polsce. Dmowski uważał, iż powstanie w obecnej sytuacji niezwykle drogo kosztowałoby Polskę, a Japonii nic nie przyniosło. Tam też spotkał się z Piłsudskim.

Spotkanie tych dwóch silnych osobowości trwało 9 godzin. Politycy mieli ze sobą mnóstwo wspólnych tematów, jednak całkowicie odmienne zdanie na temat dróg odzyskania niepodległości. Na koniec Dmowski powiedział Piłsudskiemu: Oczerniać was tu nie będę, ale będę wam przeszkadzał.

Antysemityzm

Komitet Narodowy Polski w Paryżu Zdj. Wikimedia Commons
Komitet Narodowy Polski w Paryżu
Zdj. Wikimedia Commons

W kolejnych latach bardzo krystalizują się poglądy Dmowskiego, w tym charakterystyczny dla jego postaci antysemityzm. Uważał, iż Żydzi nie mają nic wspólnego z narodem polskim.

Był przekonany o istnieniu żydowskiej światowej konspiracji, która jego zdaniem kontrolowała m.in. konferencję pokojową w Paryżu. Szczególnie jego powieść pt. „Dziedzictwo” jest oskarżana o radykalny antysemityzm. Mawiał: Organizm narodowy powinien dążyć do wchłonięcia tylko tego, co może przyswoić… Takim żywiołem nie są Żydzi. W istocie – Roman Dmowski nie wierzył w skuteczność asymilacji.

Rosyjska Duma, Dmowski i jego koncepcja

W lutym 1907 roku został wybrany posłem do rosyjskiej Dumy, w której został przewodniczącym Koła Polskiego. Rok później została wydana książka pt. „ Niemcy, Rosja i kwestia polska”, w której Dmowski argumentował, dlaczego Polacy powinni wspierać państwa koalicji, w tym Rosję. Sądził, iż w przypadku wygranej państw centralnych sprawa polska kompletnie nic nie zyska.

To Petersburg uważał za najważniejsze miejsce dla wydobycia sprawy polskiej. Ponadto Rosja wydawała mu się mniej groźna w porównaniu do silnej i niestety często skutecznej polityki germanizacyjnej Niemiec. Uważał naród niemiecki za zbyt silny cywilizacyjnie i kulturowo, by Polacy mogli go lekceważyć.

Nie każdy jednak zgadzał się z koncepcją Dmowskiego. Nie przypadła do gustu nawet niektórym działaczom endecji, co zresztą doprowadziło do rozłamów w Lidze Narodowej.

W roku 1914 na Tajnym Zjeździe Ligii Narodowej Dmowski powiedział: W tym jeszcze roku wybuchnie wojna światowa. Polska musi stanąć przeciw Niemcom, bo tylko w razie ich klęski możliwe jest uzyskanie niepodległości i zjednoczenie.

Z biegu wydarzeń wiemy, iż istotnie tak właśnie się stało. Następnie Dmowski wyjechał do Petersburga i na Zachód Europy, aby szukać sojuszników dla sprawy polskiej. W lipcu 1917 roku rozesłał czołowym przedstawicielom świata politycznego państw zachodnich memoriał. Przedstawił w nim program terytorialny przyszłej niepodległej Polski.

Komitet Narodowy Polski i traktat wersalski

W tym samym roku został też prezesem Komitetu Narodowego Polski z siedzibą w Paryżu, który został uznany przez rządy Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch za namiastkę rządu polskiego na emigracji i przedstawicielstwo interesów Polski.

Ponadto, z jego inicjatywy została zorganizowana 100 000 Błękitna Armia, która wkrótce miała się stać podstawą odradzającego się Wojska Polskiego w trudnym okresie walk o granice. W 1919 roku został Delegatem Pełnomocnym Polski na konferencję pokojową w Paryżu. 29 stycznia wygłosił na posiedzeniu Rady Dziesięciu, 5-godzinne exposé dotyczące całości polskich żądań. Podczas wystąpienia Dmowski zaimponował błyskotliwością oraz logiką wywodu. Pierwsze wystąpienie doprowadziło do powołania Komisji Do Spraw Polskich.

28 czerwca 1919 Roman Dmowski wraz z Ignacym Janem Paderewskim podpisał w sali kryształowej w Wersalu traktat pokojowy, przywracający formalnie Polskę na mapę Europy. Uznano Polskę z Wielkopolską i Pomorzem Gdańskim. Nakazano przeprowadzenie referendum na Warmii, Mazurach i Górnym Śląsku oraz ustanowienie Wolnego Miasta Gdańska. Za klęskę Dmowski uważał plebiscyty- zwłaszcza na Górnym Śląsku.

Lata 1919-1926

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1919 roku został wybrany posłem na Sejm Ustawodawczy  z ramienia Związku Ludowo-Narodowego. W czasie inwazji bolszewickiej w 1920 roku był członkiem Rady Obrony Państwa. Niestety, wkrótce zaczął poważnie chorować. W 1921 roku zamieszkał w Chludowie, niedaleko Poznania. Wycofał się z czynnego życia politycznego.

W jego posiadłości bywali często politycy różnych opcji politycznych, pisarze i publicyści, którzy chcieli poznać jego opinię na temat ówczesnej sytuacji politycznej. Mawiał wtedy: „Państwo Polskie ma przed sobą świetne widoki rozwoju: tylko trzeba, żeby ludzie w polityce tak łatwo się uczyli, jak łatwo się demoralizują”. Nieustannie pisał do endeckiej prasy, odbył także podróż po Pomorzu i wybrzeżu- po ziemiach, o których przynależność do Polski wytrwale walczył.

Przewrót majowy

W odpowiedzi na wydarzenia z 12-15 maja 1926 roku, czyli tzw. przewrót majowy, wrócił do czynnego życia politycznego, aby działać na rzecz zjednoczenia ruchów narodowych i katolickich oraz ograniczenia wpływów komunizmu.

W związku z tym 4 grudnia 1926 roku założył na zjeździe w Poznaniu Obóz Wielkiej Polski. Został prezesem Wielkiej Rady. W roku 1928 utworzył Stronnictwo Narodowe. Cały czas działał przeciwko sanacji. Władze sanacyjne zaś coraz bardziej odczuwały wyraźne zagrożenie swojej pozycji, co doprowadziło do licznych represji wobec członków OWP, a w końcu do zdelegalizowania Obozu.

Jednak nie osłabiło to aktywności politycznej Dmowskiego, aż do roku 1934, kiedy sprzedał swoją posiadłość pod Poznaniem i przeniósł się do Warszawy. W 1937 Roman Dmowski przeszedł udar mózgu. Po tym wydarzeniu zamieszkał u swoich przyjaciół- we wsi Drozdowo, niedaleko Łomży. Niestety, nawet tam nie cieszył się zdrowiem. W roku 1938 doznał kolejnego ataku i częściowego paraliżu.

Zmarł 2 stycznia 1939 roku w Drozdowie. Pozostało po nim niewiele pamiątek i zdjęć- podobno nie lubił pozować.

Był politykiem wielkiego formatu, patriotą, mężem stanu, niezależnie czy żywi się do niego sympatię, czy niechęć. Do końca pozostał niekwestionowanym liderem Narodowej Demokracji. 


Bibliografia:

Źródła:

  • R. Dmowski, Myśli nowoczesnego Polaka, Warszawa 2013.

Literatura:

  • A. Chwalba, Historia Polski 1795-1918, Kraków 2001.
  • K. Kawalec, Roman Dmowski 1864-1939, Wrocław 2002.
  • R. Wapiński, Roman Dmowski, Lublin 1998.

Katarzyna Szychowska

One Comment

  1. Bohater!

Leave a Comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

*