Konstytucja 3 Maja. Geneza, postanowienia, reakcje i zdrada

W jakich okolicznościach została powołana do życia Konstytucja 3 Maja? Co dała nam Konstytucja 3 maja? Jakie były jej najważniejsze postanowienia? Jakie były reakcje państw sąsiednich na fakt powstania Konstytucji? Kto i dlaczego dopuścił się zdrady? Odpowiedzi na poniższe pytania znajdziesz poniżej.

W skrócie:

Zebraliśmy dla Ciebie nasze najważniejsze teksty związane z Konstytucją 3 maja w jednym miejscu. Wejdź w ten, który Cię najbardziej interesuje:

Konstytucja 3 maja 1791 roku

Pierwszy rozbiór Polski, który miał miejsce 1772 roku, był wynikiem porozumienia ościennych państw, które równowagę sił we wzajemnych relacjach osiągnęły kosztem słabego sąsiada. W obliczu kolejnych zagrożeń mogących jeszcze bardziej skomplikować i tak trudną już sytuację państwową, Polacy podjęli się próby zreformowania kraju na Sejmie Wielkim w latach 1788 – 1792.

Jednak przemiany, które miały stać się początkiem odbudowy sił Rzeczypospolitej były nie do przyjęcia, zarówno dla rodzimych oligarchów, jak i dla mających ogromne wpływy w naszym państwie sąsiednich potęg. W czasie wydarzeń rewolucji francuskiej i reform w Polsce absolutystyczne monarchie połączyły swe siły w celu stłamszenia wolnościowych zrywów na dwóch krańcach ówczesnej Europy.

O ile Francja obroniła swe rewolucyjne zdobycze, to już w Rzeczypospolitej to się nie udało. I tak Polska została wymazana z politycznej mapy świata przez kolejne rozbiory, które nastąpiły już po uchwaleniu konstytucji majowej, a do których doszło w 1793 i 1795 roku.

Pozycja Polski po pierwszym rozbiorze nie była zbyt mocna, jednak udało się oddalić bezpośrednie zagrożenie jej istnienia. Z czasem, wobec zbliżającej się wojny rosyjsko – tureckiej, zarówno król Stanisław August jak i jego krajowi oponenci zaproponowali carycy rosyjskiej Katarzynie II przymierze antytureckie. Do spotkania dwóch stron doszło w 1787 roku w Kaniowie.

Ostatecznie caryca godząc się na propozycje królewskie przystała jedynie na zwołanie sejmu konfederacyjnego, którego zadaniem miało być uchwalenie wspomnianego przymierza. W przededniu powołania Sejmu Czteroletniego sytuacja wewnętrzna w Polsce była skomplikowana i zawiła, co wiązało się z decyzjami sejmu rozbiorowego, który ustanowił w Rzeczypospolitej rządy Rady Nieustającej pod przewodnictwem króla. Nie byłoby w tym nic niekorzystnego, gdyby decyzje podejmowane w Warszawie były suwerenne, a nie uzgadniane z ambasadą rosyjską.

Początek obrad Sejmu Wielkiego

W takich okolicznościach dnia 6 października 1788 roku rozpoczął swe obrady skonfederowany Sejm Wielki pod laską marszałków: koronnego – Stanisława Małachowskiego i litewskiego – Kazimierza Nestora Sapiehy. W początkowym okresie sejmu ton obradom nadawało tzw. stronnictwo patriotyczne, które skupione było wokół magnatów niechętnych królowi – Adama Czartoryskiego i Ignacego Potockiego.

Jego zwolennicy zmierzali do reform politycznych, które wiązały się z uniezależnieniem państwa od Rosji. To antyrosyjskie nastawienie skłoniło ich do szukania pomocy w Prusach. W sejmie widoczne było także stronnictwo królewskie, zorganizowane wokół osoby Stanisława Augusta, które oparło swą koncepcję reform na utrzymaniu związku z sąsiadem ze wschodu.

Do zwolenników króla w owym okresie zaliczyć można m.in. prymasa Michała Poniatowskiego oraz kanclerza koronnego Jacka Małachowskiego, prywatnie brata marszałka sejmu. Na czele trzeciego stronnictwa, określanego mianem hetmańskiego, stali Seweryn Rzewuski oraz Ksawery Branicki. Reprezentowali oni program powrotu do organizacji władzy sprzed sejmu konwokacyjnego i rozbiorowego.

Chcieli, uzyskawszy poparcie ambasadora rosyjskiego, przekształcić Rzeczpospolitą w federację samodzielnych województw, w których pozycję dominującą posiadałyby rody magnackie. Podczas pierwszej kadencji Sejmu Wielkiego decyzją posłów zniesiono Radę Nieustającą – będącą narzędziem carskiej dominacji.

W marcu 1789 roku uchwalono stałe podatki na wojsko, co było niejako konsekwencją jego wcześniejszej aukcji – czyli powiększenia do 100 tys. żołnierzy. I tak duchowni mieli płacić podatek wynoszący dwadzieścia procent od dochodów, natomiast szlachta – podatek dziesięcioprocentowy od zadeklarowanych przychodów.

W listopadzie tego samego roku z inicjatywy księdza Hugona Kołłątaja i prezydenta Starej Warszawy Jana Dekerta zebrali się w stolicy przedstawiciele mieszczaństwa miast królewskich z całego kraju, którzy domagali się przyznania im takich samych praw cywilnych jakie miała szlachta. Nie uzyskawszy zrozumienia dnia 2 grudnia 1789 roku ubrani w czarne stroje delegaci udali się w ramach tzw. czarnej procesji do króla i przywódców sejmowych, gdzie przedłożyli monarsze i obradującym posłom memoriał ze swoimi oczekiwaniami.

Następstwem tego wydarzenia było wyłonienie przez sejm komisji, która przystąpiła do rozpatrywania zawartych w dokumencie postulatów.

Zmiana sytuacji międzynarodowej

Tymczasem zmianie uległa sytuacja międzynarodowa, a w Warszawie nastoje polityczne z początkiem 1790 roku zradykalizowały się. Wysiłki dyplomacji pruskiej i zabiegi stronnictwa patriotycznego doprowadziły do zawarcia przez sejm przymierza z Prusami, co miało miejsce w marcu tegoż roku. Oznaczało to jawne zerwanie z Rosją, na co zareagował ambasador rosyjski, który zażądał od króla, aby ten jak najszybciej rozwiązał sejm, a jemu samemu polecił schronienie się u Katarzyny II.

Stanisław August odrzucił tę propozycję i podjął się trudnego zadania, jakim było kontynuowanie działa reform. Jednak koncepcja współdziałania z Prusami szybko stała się nieaktualna, po tym jak sejm jesienią 1790 roku podjął uchwałę o niepodzielności ziem Rzeczypospolitej, co niweczyło nadzieje dyplomacji pruskiej na wytargowanie od Polaków dobrowolnego przekazania Gdańska i Torunia.

W tym samym roku, tj. 1790, zakończyła się kadencja Sejmu Wielkiego. W takiej sytuacji przeprowadzono ponowne wybory do sejmu, którego nowi członkowie dołączyli do pierwszego składu posłów i w podwojonej liczbie kontynuowali obrady. Mniej więcej w tym samym czasie Stanisław August i Ignacy Potocki przy współudziale Hugona Kołłątaja i Stanisława Małachowskiego przygotowali tekst nowej ustawy zasadniczej. Ich prace utrzymywane były w tajemnicy, w obawie przed opozycją stronnictwa hetmańskiego i konserwatywnej szlachty.

W marcu i kwietniu 1791 roku sejm doprowadził do uchwalenia dwóch ważnych ustaw, które z czasem weszły do nowej konstytucji. I tak „prawo o sejmikach” pozbawiało szlachtę tzw. gołotę praw politycznych – co oznaczało dla niej brak możliwości udziału w sejmikach i sejmach, a „prawo o miastach” królewskich rozciągało na mieszczan przywilej nietykalności osobistej, znosiło podział na zajęcia miejskie i szlacheckie oraz podporządkowywało rady miejskie władzom centralnym.

Uchwalenie Konstytucji 3 Maja

W momencie, gdy projekt nowej konstytucji był już gotowy, postanowiono go uchwalić. Zastanawiano się tylko jak to zrobić, gdyż zwolennicy Ustawy Rządowej zdawali sobie sprawę, iż nie uzyskają wymaganej większości. Dlatego też podjęto decyzję o zastosowaniu podstępu.

I tak w pierwszej opcji plan był taki, iż do uchwalenia konstytucji dojdzie 5 maja, w czasie jednodniowej sesji.

Jednak pod koniec kwietnia plany twórców ustawy zasadniczej wyszły na jaw, w związku z czym termin przesunięto na 3 maja. Wówczas to, korzystając z wyjazdu wielu posłów i przywódców stronnictwa hetmańskiego na przerwę wielkanocną, zwolennicy konstytucji zdecydowali się uchwalić ją w ciągu jednego dnia, bez przewidzianego w regulaminie dyskutowania nad każdym z artykułów.

Konstytucja 3 Maja została uchwalona na Zamku Królewskim w Warszawie, przy udziale około jednej trzeciej parlamentarzystów. Na 182 obecnych posłów 110 wypowiedziało się za ustawą zasadniczą. W ten sposób Polska stała się pierwszym państwem w Europie, a drugim na świecie po Stanach Zjednoczonych, posiadającym własną, nowoczesną i spisaną konstytucję.

Przebieg sesji sejmowej tego dnia był tak zaplanowany, żeby entuzjazm patriotycznej większości zagłuszył protesty oponentów, w czym pomóc miały wojska pod komendą księcia Józefa Poniatowskiego, które otoczyły Zamek Królewski. Nie trzeba raczej dodawać, iż akt ten był rodzajem zamachu stanu, w pewnym sensie usprawiedliwionym, ale jednak przeobraził on ustrój państwa i panujące w nim stosunki społeczne. Konstytucja nie była zakończeniem reform, ale miała je dopiero zapoczątkować. Do jej sygnatariuszy zalicza się:

  • Stanisława Małachowskiego,
  • Kazimierza Nestora Sapiehę,
  • Józefa Kazimierza Kossakowskiego,
  • Antoniego Barnabę Jabłonowskiego,
  • Szymona Kazimierza Szydłowskiego,
  • Franciszka Antoniego Kwileckiego,
  • Kazimierza Konstantego Plater,
  • Waleriana Stroynowskiego,
  • Stanisława Kostkę Potockiego,
  • Jan Nepomucena Zboińskiego,
  • Tomasza Nowowiejskiego,
  • Józefa Radzickiego,
  • Józefa Zabiełło,
  • Jacka Antoniego Puttkamera.

Najważniejsze postanowienia Konstytucji 3 Maja

Konstytucja 3 Maja 1791 roku nazywała się oficjalnie Ustawą Rządową i wprowadzała nową formę ustroju państwa. I tak na jej mocy zniesiono zasadę wolnej elekcji, którą zastąpiono dziedzicznością tronu. Postanowienia ustawy majowej centralizowały państwo, znosząc odrębność między Koroną i Litwą, wprowadzając jednolity rząd, skarb i wojsko. Za religię panującą uznano katolicyzm, przy zupełnej tolerancji innych, uznanych przez państwo wyznań.

Konstytucja 3 Maja wprowadziła trójpodział władzy, w skład której wchodziła władza ustawodawcza sprawowana przez dwuizbowy Sejm, składający się z senatu i izby poselskiej. Ustawa zasadnicza ograniczyła znacznie rolę Senatu, a instrukcje poselskie, konfederacje i liberum veto zostały zniesione. Wszelkie decyzje miały zapadać zwykłą większością głosów. Kadencja Sejmu według nowych przepisów trwać miała 2 lata, a jego posiedzenia zwoływane były w razie potrzeby.

W konstytucji znalazł się także zapis mówiący o tym, że co 25 lat miano zwoływać sejm w celu poprawy konstytucji. Władzę wykonawczą przyznano królowi wraz z Radą, tzw. Strażą Praw, składającą się z prymasa i pięciu ministrów: policji, pieczęci, czyli spraw wewnętrznych, interesów zagranicznych, wojny i skarbu, mianowanych przez króla. Ministrowie odpowiadali przed Sejmem za podpisane przez siebie akty. Król był przewodniczącym Straży, miał prawo nominacji biskupów, senatorów, ministrów, urzędników i oficerów, a w razie wojny sprawował naczelne dowództwo nad wojskiem.

Ponadto Konstytucja 3 Maja zapowiadała reorganizację władzy sądowniczej. Sądy miały być całkowicie niezależne od dwóch pozostałych władz. Zachowano dotychczasowy charakter sądownictwa stanowego, ale powołano osobne sądy dla szlachty i mieszczan. Utrzymano jurysdykcję pańską nad chłopami w dobrach prywatnych i kościelnych, utrzymano także sądy referendarskie dla chłopów w królewszczyznach. Nowością była z kolei zapowiedź powołania sądów tego typu w prowincjach dla chłopów wolnych. Reformie uległy sądy miejskie, w których jako instancję odwoławczą pozostawiono sąd asesorski. Królowi przyznano ponadto prawo łaski.

Skutki i następstwa ustawy z 3 maja

Konstytucja 3 Maja była rezultatem „łagodnej rewolucji”. Zachowując wiele z tradycji Rzeczypospolitej Obojga Narodów, zmieniała całkowicie ustrój państwa. Była najlepszym dowodem przeciwko tezie o wrodzonej u Polaków skłonności do anarchii i o braku zdolności do samodzielnego bytu państwowego. Przez twórców traktowana była ona jako początek realizacji szerokiego programu reform mającego na celu unowocześnienie państwa.

W tym celu zawiązano Zgromadzenie Przyjaciół Konstytucji Rządowej, zwane potocznie Klubem Przyjaciół Konstytucji. Jednak radość Polaków nie trwała długo. Na skutek zdrady, jakiej dopuścili się m.in. przywódcy stronnictwa hetmańskiego w osobach Ksawerego Branickiego, Szczęsnego Potockiego i Seweryna Rzewuskiego, doszło do zawiązania konfederacji targowickiej z carycą Katarzyną II.

Oficjalnie podano datę 14 maja 1792 roku, w rzeczywistości akt ten podpisano 27 kwietnia w Petersburgu. Miał on przywrócić stary – poprzedni ustrój Rzeczypospolitej. Konstytucja obowiązywała przez 14 miesięcy, w ciągu których Sejm Czteroletni uchwalił szereg ustaw szczegółowych, będących rozwinięciem jej postanowień.

Ostatecznie sejm grodzieński aktem oblatowanym w Grodnie dnia 23 listopada 1793 roku uznał Sejm Czteroletni za niebyły i uchylił wszystkie ustanowione na nim akty prawne. Natomiast Rzeczpospolita po kolejnych dwóch rozbiorach z lat 1793 i 1795 na długie 123 lata zniknęła z map świata.

Artykuł pierwotnie opublikowany 3 maja 2016 roku.

Maciej Wierzchnicki 


Bibliografia:

  • Konstytucja 3 Maja i jej tradycje, pod red. Hałoń E., Wrocław – Warszawa – Kraków 1992.
  • Konstytucja 3 Maja 1791, pod red. Gogut A. i Kugler J., Warszawa 2001.
  • Konstytucja 3 Maja: 200 – lecie tradycji, pod red. Grochulskiej B., Warszawa 1994.
  • Kowecki J., Konstytucja 3 Maja 1791, Warszawa 1983.
  • Łojek J., Ku naprawie Rzeczypospolitej: Konstytucja 3 Maja, Warszawa 1996.
  • Markiewicz M., Historia Polski 1492 – 1795, Kraków 2002.
  • Michalski J., Konstytucja 3 Maja, Warszawa 1985.
  • Pietrzak M., Konstytucja 3 Maja 1791 roku, Warszawa 2011.
  • Wierzbicki A., Konstytucja 3 Maja w historiografii polskiej, Warszawa 1993.

Leave a Comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

*