Persja wobec I Wojny Światowej
W momencie wybuchu Wielkiej Wojny Persja była krajem słabym, rozdzieranym przez konflikty instytucjonalne, lokalne i wpływy mocarstw. W momencie przystąpienia Imperium Osmańskiego do wojny 2 listopada 1914 roku Iran zadeklarował neutralność, jednak ta, ze względu na jego położenie, nie mogła być respektowana. Londyn i Petersburg jeszcze przed wybuchem wojny próbowali dokonać kolejnego podziału Persji. W późniejszym czasie Brytyjczycy obiecali Rosji kontrolę nad Istambułem w zamian za przyznaniem Imperium Brytyjskiemu kontroli nad neutralną strefą buforową w środkowym Iranie. Podpisany w marcu 1915 roku dokument, w przeciwieństwie do traktatu z 1907 roku, nie zawierał już żadnych wzmianek o niepodległości Persji.
Obecność wojsk rosyjskich na północy Iranu siłą rzeczy musiała wywołać reakcję Turków, którzy prowadzili przeciw Rosji działania wojenne. Ogłoszona przez sułtana Mehmeda V, który występował tutaj w roli kalifa, fatwa proklamowała wojnę przeciwko entencie jako dżihad świata islamu, co znalazło uznanie u części Irański duchownych. Turcy wkroczyli do Azerbejdżanu irańskiego w grudniu 1914 roku, pomimo zachowania neutralności przez Iran. Początkowo ludność lokalna witała wojska osmańskie z ulgą, z czasem jednak objawiły się brutalne metody rządzenia i rabunkowa eksploatacja okupowanych terenów. Z poparcia Turków na terenie północnego Iranu powstała partia religijna Hazb-e Ehhehad-e Eslam (Partia Jedności Islamu), która związana była z ruchem pantureckim. Iran znów uginał się pod wpływem obcych nacisków.
Już w następnym roku wojsk Rosyjskie wróciły, znów obciążając ciężarem wojny ludność cywilną. Obie strony wykorzystywały zróżnicowanie etniczne Iranu do swoich celów: Rosjanie wzywali chrześcijańskich Ormian i Asyryjczyków, a Turcy, co z dzisiejszego punktu widzenia może wydawać się żartem historii, agitowali Kurdów, którzy dokonali kilku masakr ludności chrześcijańskiej.
Jednak w rzeczywistości walki toczyły się na terenie całego kraju. Brytyjczycy toczyli wówczas walki przeciwko członkom plemienia Kaszgajów, a Rosjanie dokonali obalenia Irańskiego rządu. Ich pochód przez Iran zatrzymany został dopiero w irackim Mosulu, skąd zostali wyparci przez wojska Tureckie. Iran był wówczas rozdarty, na północy kraju utworzona została prorosyjska Republika Giliańska, w latach 1914-1917 zmiana rządu miała miejsce aż 10 razy, głównie przez ścieranie się zwolenników ententy i państw centralnych. Kresowi wpływów rosyjskich nadszedł wraz z obaleniem caratu i wydaniem przez Radę Komisarzy Ludowych dekretu o samostanowieniu Persji, co nie oznaczało jednak całkowitego wyzbycie się przez sowietów aspiracji do władania krajem szachów. Wojska rosyjskie wycofały się z kraju, z wyjątkiem tych, które stanęły po stronie Białych.
W Teheranie powstał probrytyjski rząd Mirzy Hassana-chana Wosug ad-doule, który jednak niczym dawniej szach Kadżarski kontrolował jedynie region przyległy do stolicy, na prowincji znów liczyła się władza lokalnych plemion. Bilans wojny okazał się dla Iranu straszny. Zginęło około 2 miliony Irańczyków, kraj był na skraju bankructwa. W latach 1918-1919 państwo dotknęła straszliwa klęska głodu, która na północy kosztowała życie nawet jedną czwartą ludności. Spowodowana została właśnie przez rabunkową politykę państw okupacyjnych, które nie liczyły się z potrzebami lokalnej ludności.
Aby uspokoić sytuację w kraju, Teheran postanowił zagrać kartą polityczną, którą miał być udział w konferencji pokojowej w Wersalu, z którą Irańczycy wiązali ogromne nadzieje. Persowie liczyli, że udział w koncercie mocarstw pozwoli im na zaznaczenie swojej pozycji jako kraj niezależny, wolny od dawnych zależności kolonialnych. Rząd Wosug ad-doule domagał się przyznania reparacji wojennych z tytułu poniesionych strat oraz wcielenia zagarniętych w latach 1813 i 1828 przez Rosję ziem do Iranu. Jednak Persja nie była oficjalnie stroną w wojnie, toteż uczestnicy konferencji szybko sprowadzili Irańczyków na ziemię i zignorowali ich głos.
Zakończenie wojny nie było bynajmniej końcem wewnętrznej anarchii w kraju. W 1918 roku podobnie jak przed laty, do Iranu napływały nastroje rewolucyjne z sąsiedniej Rosji, w której po obaleniu caratu proklamowano powstanie Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, uznanej przez rząd w Teheranie. Wówczas w Teheranie i Tabrizie powstały pierwsze związki zawodowe pracowników poczty, drukarń i innych robotników, odbyło się również kilka udanych strajków. W tym drugim mieście obecny był jednak również ruch separatystyczny. Miasto po dziś dzień zamieszkiwane jest przez większość azerską. W czerwcu 1920 r. w położonym niedaleko Gilianie, w którym już wcześniej żywy był separatyzm, proklamowana została Irańska Socjalistyczna Republika Radziecka. Wśród Irańskich komunistów dochodziło jednak do liczny sporów na płaszczyźnie ideowej, a sam Lenin ostatecznie rozpoczął negocjacje w celu unormowania stosunków z Persją.
W tym samym miesiącu dokonano antybrytyjskiego przewrotu. Nowy rząd powstał pod przywództwem Moszir ad-Doulego, który został jednak obalony już na jesieni przy pomocy wojsk brytyjskich. Nowy premier reprezentował oczywiście orientację probrytyjską, mianując brytyjskich oficerów dowódcami brygady kozackiej, przy których pomocy zduszone zostały działania azerskiego ruchu wyzwoleńczego. Pod koniec roku znów zaczęto szukać specjalistów w Stanach Zjednoczonych, które wobec osłabienia Rosji mogły liczyć na zajęcie jej miejsca. Z tą drugą, już jako Rosja Radziecka, uregulowano stosunki, kiedy 26 lutego 1921 roku podpisano traktat o przyjaźni, ostatecznie kończący żywot Irańskiej Republiki Radzieckiej.
Dzięki ożywieniu rolnictwa i zakończeniu walk kryzys gospodarczy osłabł, jednak problemy strukturalne państwa nadal istniały, a bilans lat 1914-1921 pozostaje wielce negatywny. Wojna przyniosła jedynie zniszczenia, kryzys i jeszcze większą zapaść gospodarczą.
Czytaj część drugą
Patryk Wietrzak
Bibliografia:
Ervand A.,Historia współczesnego Iranu, Warszawa 2011,
Nikki K., Współczesny Iran: źródła i konsekwencje rewolucji, Kraków 2007,
Olbrycht M., Hauziński J., Smurzyński M., Krasnowolska A., Balczyński P., Historia Iranu, Wrocław 2010,
Czulda R., Iran 1925-2014: Od Pahlawich do Rouhaniego, Warszawa 2014,
Stolarczyk M., Iran: państwo i religia, Warszawa 2001,
Paczkowska I., Cesarstwo Iranu= Keszware Szahenszahi-je Iran, Warszawa 1977,
Abassy M., Kultura wobec postępu i modernizacji: Rosja i Iran w perspektywie porównawczej, Kraków 2013
