Ostatnie wydarzenia z kalendarium historycznego

Iran pod panowaniem Rezy Pahlawiego – kręta droga modernizacji | Część 1

Iran pod panowaniem Rezy Pahlawiego – kręta droga modernizacji | Część 1

Historia XX-wiecznego Iranu, do 1935 roku znanego jako Persja, stoi pod znakiem wojennych perturbacji, licznych zmian władzy oraz sporem pomiędzy świeckością a szariatem, nowym a starym, prowincją a centrum. Jednak, przede wszystkim, stoi pod znakiem nieustannej modernizacji, czasem nawet za wszelką cenę.

Czytaj część drugą

Państwo Kadżarów

Choć antyczne państwo Persów upadło pod naporem islamu, to cywilizacja perska, w przeciwieństwie do tej z terenów północnej Afryki, nie uległa arabizacji, a sami mieszkańcy, pomimo przyjęcia islamu, zachowali swoją unikalną tożsamość. Przede wszystkim dzięki bogatej literaturze i kulturze, która oddziaływała na cały świat będący pod wpływem religii mahometańskiej. Jeszcze u progu XX wieku Perski pozostawał językiem elit w Imperium Osmańskim.

Iran stanowi samotną wyspę szyizmu w sunnickim morzu bliskiego wschodu, jednak, pomimo tylu przesłanek świadczących o unikalności Persów, ci przez setki lat dzielili los swoich braci w wierze, rozdarci przez wpływy obcych mocarstw- od podbojów islamskich, przez okres turecki i mongolski, aż po rządy Kadżarów, którzy panowali w Państwie Perskim od 1796 roku.

Iran wchodził w XX wiek jako kraj zacofany, z wołem i pługiem na roli, pozbawiony infrastruktury i nowoczesnych środków transportu, rozdarty pomiędzy wpływy mocarstw, a rządzony Mozaffar ad-Dina z dynastii Kadżarów. Z dziewiętnastowiecznych opisów władców z dynastii Kadżarów wywodzi się obraz klasycznych „orientalnych despotów”, jednak jest on nie tyle zbyt daleko idący, co zwyczajnie nieprawdziwy.

U progu nowego wieku Persja szacunkowo liczyła sobie 12 milionów mieszkańców, z czego 20% mieszkało w miastach. Teheran, stolica kraju, liczył 200 tysięcy ludności. Długość życia wynosiła 30 lat, jedynie 5% obywateli potrafiło pisać- w całym kraju były jedynie 3 biblioteki publiczne. Ministerstwo wojny deklarowało, że Persja dysponuje armią liczącą ponad 200 tys. żołnierzy, lecz armia ta istniała jedynie na papierze. W rzeczywistości liczyła mniej niż 8 tysięcy ludzi, z czego 2 tys. kozaków dowodzonych przez rosyjskich oficerów. Można zatem przypuszczać, że władcy z dynastii Kadżarów sami próbowali emanować potęgą, i to nie tyle wobec zachodnich mocarstw, które zdawały sobie sprawę ze słabości Iranu, ile przed własnym narodem.

Teoretycznie pozycja szacha była ogromna: dysponował monopolem na stosowanie środków przymusu, kontrolował podatki, był zwierzchnikiem władzy sądowniczej, mianował i odwoływał ministrów dworu, urzędników, generalnych gubernatorów, a w ostateczności rościł sobie nawet prawo do posiadania wszelkich dóbr, traktując tym samym państwo jako swoją własność. Szachowie z dynastii Kadżarów utrzymywali wysokie podatki, preferowali zagraniczne firmy ponad rodzimych handlarzy.

W rzeczywistości jednak władza ta ograniczana była radykalnie przez brak sprawnej machiny państwowej- przede wszystkim korpusu urzędniczego i armii. Ta była nie tylko nieliczna, ale również zaopatrzona w przestarzałe, ładowane od lufy karabiny, które zostały odsprzedane przez Europejczyków w drugiej połowie XIX wieku, dodatkowo w ich posiadanie dużo wcześniej, dzięki rozkwitowi przemytu, weszły lokalne plemiona, co dawało im znaczącą przewagę w starciu z władzami centralnymi. Brak sprawnego aparatu państwowego ograniczał zatem władzę Szacha jedynie do Teheranu, jego autorytet na poziomie lokalnym zależny był od stosunków z lokalnymi arystokratami i wodzami plemiennymi. Wykorzystywanie tarć plemiennych i klasowych było jednym ze sposobów utrzymania się dynastii przy braku poparcia społecznego.

Czynnikiem, który, dosyć paradoksalnie, podtrzymywał trwałość panowania Kadżarów była trwająca rywalizacja między Imperium Rosyjskim a Brytyjskim, prowadząca do tego, że obu państwom zależało na zachowaniu stabilizacji w kraju, będący faktycznie ich półkolonią. Te doświadczenia, skumulowane dodatkowo z wiekami wpływów tureckich czy mongolskich, wywarły niezatarte po dziś piętno, objawiające się niechęcią Persów do obcych wpływów, zarówno po stronie islamskich fundamentalistów, jak i postępowych reformatorów.

Ahmad Kadżar

Ahmad Kadżar Fot. Wikimedia Commons

Z tego względu Kadżarowie nie cieszyli się popularnością, a dochodziły do tego liczne ustępstwa i koncesje udzielane przez kolejnych szachów mocarstwom kolonialnym. Opozycja wobec tego typu działań była widoczna jeszcze na długo przed niosącą do Persji wiatr zmian Rewolucją Rosyjską z 1905 roku. Sejjed Dżamaloddin Afghani zachęcał do wystąpień antykoncesyjnych, a pod jego wpływem Mirza Hasan Szirazi w listopadzie 1891 r. przesłał do kraju fatwę zakazującą palenia tytoniu, na którą solidarnie odpowiedziały wszystkie warstwy klasowe irańskiego społeczeństwa. Ostatecznie firma Tobbaco  Regie zbankrutowała w 1892 roku. Nie zmieniło to jednak praktyk szacha: w maju 1901 William Knox D’Arcy uzyskał od władcy wyłączne prawo do szukania, wydobywania i sprzedawania gazu ziemnego i ropy naftowej na okres 60 lat!

Bojkot tytoniowy był pierwszą masową akcją protestu wobec skompromitowanej w oczach Irańczyków dynastii, jednak nie ostatnim. Kolejną sprawą, która podsycała tlący się konflikt, była kwestia taryf celnych i oddania urzędów ekspertom belgijskim (Belg Joseph Naus w ciągu paru lat skupił w swoim ręku stanowiska w resortach finansowych), połączona w dodatku z zaciąganiem licznych kredytów przez nowego szefa rządu Amina as-soltana, znanemu jako Atabak, na którego spadła liczna krytyka ze strony duchowieństwa szyickiego, kiedy to sfotografowany został na belgijskim balu kostiumowym w stroju mułły.

Wydarzenia te były zasianiem ziarna buntu i protestu, które ostatecznie wykiełkowało w 1905 roku pod wpływem gromadzącego się przez lata rozgoryczenia. Zaryzykować można stwierdzenie, że lata rządów Kadżarów przyczyniły się nie tylko do rewolucji z 1905 roku, ale także tej z roku 1979. To właśnie pierwszy władca z tej dynastii, Aga Mohammad Chan Kadżar, wyraźnie zaczął zaznaczać swoje nierozerwalne związki z szyizmem w celu legitymizacji władzy, zwiększając tym samym rolę kleru i wciągając go w wir polityki, co ostatecznie miało zgubne skutki dla jego następców.

Partnerzy



Przewiń do góry