Iran pod panowaniem Rezy Pahlawiego – kręta droga modernizacji | Część 1

Porażka konstytucjonalistów

Na początku 1907 roku doszło do pierwszego poważnego konfliktu między Madżlesem a nowym władcą. Szach liczył, że na uspokojenie się nastrojów wpłynie Atabak, który jednak zawiódł jego oczekiwania, próbując być mediatorem w sporze. Zginął 31 sierpnia 1907 roku, tego samego dnia podpisano brytyjsko-rosyjskie porozumienie rozwiązujące rozbieżności obu mocarstw względem Persji, dzieląc kraj na trzy części. Samych Irańczyków nikt o zgodę nie zapytał, co dodatkowo wpłynęło na spadek poparcia dla rządów konstytucyjnych.

Pierwszy Madżles upadł 23 czerwca 1908 roku, kiedy to budynek parlamentu został zbombardowany i zaatakowany przez brygadę kozaków. Część postępowych posłów została stracona. Jednak nie wszystkie regiony kraju ugięły się pod terrorem. W tym czasie plemię Bachtiarów, wrogo nastawione do Kadżarów, ruszyło na Teheran, a szach musiał ratować się ucieczką do Rosji, powierzając jednocześnie urząd w ręce swego małoletniego syna Ahmada. W lipcu 1909 roku doszło do spotkania rewolucjonistów z północy i członków plemienia Bachtiarów.

Madżles II kadencji zebrał się w listopadzie 1909 roku, wyłoniony na podstawie nowej ordynacji wyborczej, już bez podziału na sześć klas społecznych. Kluczowe stanowiska w rządzie zajęli chanowie z plemienia Bachtiarów. Zaczęły wówczas zaznaczać się ideowe odrębności poszczególnych frakcji, co doprowadziło do zarysowania się zrębów sceny politycznej. Chociaż wcześniej posłowie w patriotycznym uniesieniu wzdrygali się na samą myśl o zaciąganiu kolejnych pożyczek, w obliczu bankructwa państwa, zmuszeni zostali do szukania funduszy w Londynie i Petersburgu.

Nowy rząd, który sformowali demokraci, pomimo panującego chaosu podjął się zadania wprowadzenia w życie koniecznych dla kraju reform. Stworzona została wówczas Żandarmeria Państwowa, stanowiąca przeciwwagę dla rosyjskiej brygady kozackiej. Główna twarz zmian pochodziła jednak z importu. Morgan Shuster przybył do Teheranu w maju 1911 roku z USA, które postrzegane były wówczas jeszcze jako siła neutralna, rozjemcza. Stworzona została swego rodzaju milicja skarbowa, która miała zajmować się naprostowaniem budżetu państwa poprzez zwiększenie ściągalności podatków.

Egzekucja rewolucjonistów w Tabrizie Fot. Wikimedia Commons
Egzekucja rewolucjonistów w Tabrizie Fot. Wikimedia Commons

Plany te musiały jednak rozbić się o niemożliwy do pokonania mur kolonialnych wpływów. W listopadzie 1911 roku Rosjanie i Brytyjczycy zażądali natychmiastowego odesłania Shustera oraz deklaracji, że Iran nie będzie zatrudniał żadnych zagranicznych ekspertów bez zgody obu państwa. W tej sytuacji rząd uległ, rozwiązując przy tym Madżles i odprawiając amerykańskiego specjalistę. Na północy kraju, gdzie szczególnie żywe były nastroje rewolucyjne, Rosjanie dokonali publicznych egzekucji na protestujących. W Tabrizie mogło zginąć nawet 1200 osób.

Wydarzenia te przyjmuje się za koniec rewolucji konstytucyjnej. Na północy kraju stacjonowało 10 tysięcy Rosjan, Brytyjczycy sprawowali ścisłą kontrolę nad południem kraju, wraz z jego odkrytymi w 1908 r. zasobami ropy. Przez prawie 3 lata ani razu nie zebrał się nowy Madżles, a prace nad reformami zostały przerwane. Rządził wówczas gabinet, którego istnienie zależne było całkowicie od woli obu mocarstw. Parlament III kadencji zebrał się dopiero w lipcu 1914 roku, by koronować 17-letniego Ahmada-szaha oraz przegłosować nową pożyczkę rosyjską. Temu słabemu i pozbawionemu charakteru władcy przyszło rządzić w czasach jeszcze bardziej chaotycznych od swoich poprzedników.

Jednak okres Marszrute był nie tylko czasem wybuchu społecznych oczekiwań i ostatecznego ich pogrzebania. Był to również czas rozkwitu kultury. W 1907 roku pojawiły się aż 84 nowe gazety, w tym ukazujący się od jesieni 1906 roku „Madżles”. W późniejszym okresie pojawiły się pierwsze pisma polityczne, powiązane z tworzącymi się partiami. Był to znaczny rozwój, nawet jeśli większość tytułów zamykana była już po kilku miesiącach na skutek cenzury i nacisków ambasadorów. Liczne były również teatrzyki, a nawet kabarety satyryczne. Rozwijała się poezja, która stanowiła wyraz buntu wobec klasycznych kanonów liryki perskiej, oddalonej daleko od spraw zwykłych ludzi. Poeci ubolewali nad smutną kondycją ojczyzny, hipokryzją kleru i dyskryminacją kobiet.

 Nawet pomimo nikłych osiągnięć rewolucji przyznać trzeba, że jej idee pozostały w umysłach Irańczyków jeszcze przez długi czas, a wypracowane wówczas rozwiązania, nawet jeśli nie działały często w praktyce, dawały nadzieję na rozwiązanie problemów systemowych i społecznych w przyszłości. W 1918 roku powstało pierwsze 10 szkół żeńskich. Wkrótce jednak Iran musiał się zmierzyć z kolejnymi turbulencjami. Zbliżała się I Wojna Światowa.

Leave a Comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

*