Józef Czapski, Na nieludzkiej ziemi
Józef Czapski pisał o ludziach, których najpierw zabrano z obozów, a potem próbowano usunąć z dokumentów, rozmów i pamięci rodzin. Na nieludzkiej ziemi wraca w pełnym wydaniu jako świadectwo Starobielska, sowieckiej niewoli, drogi Armii Andersa i walki o prawdę katyńską.
Czapski był malarzem, rysownikiem, pisarzem, eseistą, krytykiem i współzałożycielem paryskiej „Kultury”. Na nieludzkiej ziemi to wspomnienia z czasu formowania Armii Polskiej na ziemiach ZSRR oraz poszukiwań zaginionych jeńców.
Pełne wydanie porządkuje kilka warstw świadectwa. Mamy Wspomnienia starobielskie, główną relację z ZSRR, część Walka, dodatki Opowiadanie Wicia i Prawda o Katyniu, posłowie Michała Przeperskiego oraz indeks nazwisk. Czytelnik przechodzi od obozowej pamięci przez sowiecką przestrzeń, Irak, Włochy, Monte Cassino, Warszawę i koniec wojny po tekst, który dopowiada sprawę katyńską.
Najważniejszy pozostaje ruch od osobistego świadectwa do obowiązku pamięci. Wspomnienia starobielskie miały ocalić obraz kolegów z obozu i przekazać rodzinom choćby fragment pewności. Główna relacja z ZSRR pokazuje drogę przez kraj, w którym człowiek stale zderzał się z głodem, chaosem, strachem, chorobą i milczeniem instytucji. Czapski nie buduje pomnika cierpienia. Raczej zbiera dowody obecności tych, których system próbował zmienić w brak.
Szczególne znaczenie ma Prawda o Katyniu. Zasadnicza narracja kończy się przed pełnym ujawnieniem grobów, więc ten dodatek domyka sprawę, której wcześniejszy zapis nie mógł jeszcze unieść. Historyczny kontekst pozostaje jednoznaczny: wiosną 1940 roku NKWD zamordowało blisko 22 tysiące obywateli polskich; jeńcy z Kozielska, Starobielska i Ostaszkowa zostali zabici strzałem w tył głowy i pogrzebani w masowych grobach. Czapski pisał wobec tej zbrodni z dyscypliną człowieka, który rozumiał, że przemilczenie także rani.
Największa wartość wydania polega na skali drogi. Starobielsk łączy się tu z Armią Andersa, sowiecką ziemią, Irakiem, Włochami, Monte Cassino, Warszawą, Niemcami i Katyniem. Dzięki temu książka pokazuje nie tylko obóz i poszukiwanie zaginionych, ale też dalsze życie świadka, który nie mógł odłożyć pamięci po przekroczeniu granicy.
Na nieludzkiej ziemi zasługuje na spokojną lekturę. Czapski nie potrzebuje wielkich słów. Wystarcza jego upór w zapisywaniu śladów po ludziach, którym odebrano ciało, grób, głos i odpowiedź dla najbliższych.
Pełne wydanie Na nieludzkiej ziemi jest ważne dla czytelników literatury świadectwa, historii II wojny światowej, zbrodni katyńskiej, Armii Andersa i polskiej pamięci XX wieku. Największy ciężar tej książki leży w sposobie zapisu.
Józef Czapski zapisuje sowiecką niewolę z dyscypliną świadka, który zna cenę każdego przemilczenia. Pełne wydanie Na nieludzkiej ziemi prowadzi od Starobielska przez ZSRR, Irak, Włochy i Monte Cassino po Katyń oraz powojenną pamięć. Książka dla tych, którzy chcą rozumieć polski XX wiek przez konkret, nazwiska i ślady po zaginionych. Wydanie Znaku z 2026 roku liczy 544 strony, to pełne wydanie książki; jego publikacja przypada na Rok Józefa Czapskiego ustanowiony uchwałą Sejmu.
Wydawnictwo Znak
Agnieszka Cybulska
