Po śmierci Piotra dwór podzielił się na dwa stronnictwa; na czele pierwszego, złożonego głównie ze starego bojarstwa, stał Borys Kurakin. Była to partia popierająca kandydaturę Piotra Aleksiejewicza na tron carski, jako wnuka zmarłego Piotra I i czystej krwi Romanowa. Drugim stronnictwem kierował Aleksander Mienszykow i należeli do niego ludzie zawdzięczający swą pozycję na dworze Piotrowi i Katarzynie, często znienawidzeni przez starych bojarów, popierający oczywiście kandydaturę carycy. Gdyby wygrało ugrupowanie bojarskie, dawni współpracownicy Piotra, zamieszani i współwinni śledztwu i kaźni carewicza Aleksego i jego zwolenników, najprawdopodobniej zostaliby wymordowani. O sukcesji rozstrzygnęła gwardia. Katarzyna, silnie związana z tą formacją znalazła w niej poparcie. Przewrót dokonał się bezkrwawo, nikt w obliczu sytuacji nie miał odwagi głośno kwestionować praw Katarzyny do tronu. Kilka godzin po śmierci wielkiego cara, składano już przysięgi nowej władczyni.
W Rosji zapanowała dwuwładza w rękach Mienszykowa i carycy. Wpływy niemieckie stawały się coraz bardziej widoczne na dworze petersburskim. Już w 1725 roku odbył się ślub Anny Pietrowny z Karolem Fryderykiem z dynastii Schlezwig Holstein Gottorp, parę lat wcześniej carewicz Aleksy został zmuszony do małżeństwa z Charlottą Krystyną Zofią von Braunschweig-Wolfenbuttel, ta jednak zmarła przy porodzie Natalii Aleksiejewny. Powszechnie zaczęto uczyć się języka niemieckiego, 41 z 71 generałów rosyjskiej armii miało korzenie niemieckie, tak samo, jak połowa oficerów. Coraz popularniejsze stawały się zachodnie tańce, rozrywki, stroje i obyczaje. W ciągu 2 lat panowania Katarzyny wypito zachodnioeuropejskich win i wódek za milion rubli, przy budżecie państwa wynoszącym dziesięć milionów.
Na początku 1726 roku Katarzyna zlikwidowała Tajną Kancelarię, powołując na jej miejsce Najwyższą Tajną Radę, złożoną z sześciu stałych członków. Na jej czele stał oczywiście Aleksander Mienszykow. Celem likwidacji poprzedniego organu było między innymi zatarcie śladów prześladowań Piotra; caryca nakazała również zebrać wszelkie dokumenty, dotyczące śledztwa Aleksego i jego zwolenników.
Katarzyna podjęła również za namową Mienszykowa działania na arenie międzynarodowej. Przyjęła propozycję sojuszu z Austrią, korzystnego w warunkach dla Petersburga. W zamian oferowała swą pomoc militarną w wypadku wojny z koalicją utworzoną przeciwko Wiedniowi.
Wbrew źle prorokującej opinii publicznej panującej szczególnie na Zachodzie, Rosja pod rządami imperatorowej wcale nie podupadła. Wręcz przeciwnie – polityka wewnętrzna (wprowadzanie i rozwój kultury Zachodu i nauki) była kontynuowana przez Katarzynę i Mienszykowa. Caryca nie panowała jednak długo. Ciągłe hulanki i pijaństwa wyniszczały jej zdrowie. Najwięcej spustoszenia wywołał jednak nowotwór piersi i zapalenie płuc. Widząc, że pozostało jej niewiele czasu, Mienszykow zaczął myśleć o sobie. Zaplanował wydać swoją córkę Marię za Piotra, który według testamentu Katarzyny miał objąć tron. W ten sposób stałby się teściem nowego cara. Wobec ostrego i powszechnego sprzeciwu plan się nie powiódł. Opozycja chciała nawet zlikwidować Mienszykowa, lecz do tego jednak nie doszło. W akcie zemsty kochanek dawał ostatnie dokumenty do podpisania umierającej; były to wyroki na opozycjonistów, którzy udaremnili jego plan. Imperatorowa zmarła 6 maja 1727 roku. Nie zdążyła podpisać testamentu, w którym tron pisany był Piotrowi, a regencja Najwyższej Tajnej Radzie. Zrobiła to Elżbieta Pietrowna. Sprawa sukcesji była więc bezsprzeczna i dwunastoletni Piotr został jednogłośnie okrzyknięty carem.
Michał Balogh
Bibliografia:
A. A n d r u s i e w i c z, Romanowowie, Imperium i familia, Kraków 2014, str.: 145 – 189
H. T r o y a t, Piotr Wielki, geniusz i szaleństwo, Warszawa 2009, s.: 126 – 146, 184 – 207, 235 – 253
Tagi: Piotr I, Katarzyna I, Rosja, caryca
