Konteksty przełomu 1944-1945. Społeczeństwo wobec wojennych rozstrzygnięć. Postawy – zachowania – nastroje |Recenzja

Jacek Chrobaczyński, Konteksty przełomu 1944-1945. Społeczeństwo wobec wojennych rozstrzygnięć. Postawy – zachowania – nastroje

Profesor Chrobaczyński jest cenionym krakowskim historykiem. Zasadniczym walorem jego licznych monografii jest pogłębiona (antropologicznie czy psychologicznie) refleksja historiozoficzna. Nie inaczej jest i w przypadku najnowszej książki profesora, w której (jak w podtytule pracy) swoją uwagę skupia na społecznym odbiorze, czyli w zasadzie należałoby napisać – dramatu społeczeństwa polskiego u schyłku okupacji niemieckiej, i w przededniu okupacji sowieckiej.

Problematyka książki została usystematyzowana w następujący sposób:

Konteksty przełomu 1944-1945 jako problem badawczy.

Perspektywa końca wojny i okupacji w świadomości, postawach, zachowaniach oraz wyborach społeczeństwa.

Burza” i dramat powstania warszawskiego. Refleksy z wczoraj i dzisiaj.

Rewolucja czy rewolta? PKWN i jego Manifest.

Dwie codzienności: Polska PKWN-owska i Polska pod niemiecką okupacją. Polaryzacja postaw, mentalności i wyborów.

Dramat Wojska Polskiego. Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. „Bez mundurów my żołnierze” – wojsko konspiracyjne i „spóźnieni do Andersa”.

Przegrani zwycięzcy. Polski finał II wojny światowej. Społeczna trauma. Trudny czas wyborów i deklaracji.

Stalinizm: okupacja – niepodległość – suwerenność. Dylematy postaw, zachowań i wyborów społecznych.

Osadzając swoją pracę w wąskich ramach czasowych (1944-1945) autor analizuje zarówno polityczne aspekty planu „Burza” i przyczyn wybuchu postania warszawskiego, jak też społeczne konteksty i reakcje na klęskę tych działań. Akcentuje rozdźwięk pomiędzy tzw. „myśleniem życzeniowym” rządu londyńskiego i dowództwa Armii Krajowej, a europejskiej Realpolitik. Dowodzi tym samym braku dojrzałości politycznej sfer sprawujących władzę (decyzyjnych) nad polskim podziemiem w momencie najważniejszych rozstrzygnięć dla powojennego obrazu Europy. Wiele miejsca poświęca także tzw. „wojnie polsko-polskiej” – zarówno przy okazji kontrowersyjnych (politycznie) działań AK, jak i później, gdy ukonstytuował się w Lublinie stalinowski Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Trzeba natomiast dodać, iż Konteksty… nie są książką ocenną. Autor nie ustosunkowuje się polityczno-społecznego obrazu wojny i okupacji. Nie „rozprawia się” z narodowymi (polskimi, ale też ukraińskimi, sowieckimi czy niemieckimi) mitami i symbolami. Raczej – obnaża ich źródła, narodowe hybrydy i wielorakie przejawy społeczne i psychologiczne. „Historia nie jest bowiem nauką życia [przekonuje prof. Chrobaczyński], ale polityka – owszem – tak”.

Ważnym elementem książki prof. Chrobaczyńskiego jest kalendarium za lata 1944-1945.

Autor zawarł w nim (prócz drobiazgowego opisu – niemal dzień po dniu – wydarzeń w kraju) bogaty komentarz. Znajdziemy w nim analizę wydarzeń militarnych i politycznych wraz z omówieniem sytuacji społecznej w kraju, na emigracji (rząd i Polskie Siły Zbrojne) i w państwach zaangażowanych w wojnę i kształtowanie nowego oblicza świata po niej (USA i Europa). Czyni to z Kontekstów… ważną pozycję z zakresu historii społecznej.

Siłą rzeczy synteza taka musi nosić wszelkie znamiona publikacji akademickiej, i jako taka – będąc źródłem (o niesłychanie obszernej bibliografii) i analitycznym kompendium, znajdzie szerokie pole eksploracji przez historyków. Zatem o recepcję myśli i założeń badawczych profesora się nie obawiam. Tego typu publikacje domagają się przecież rozwinięcia. Stanowią swoistą platformę bazową (i inspirację) dla dalszych, szczegółowych badań tych, niezwykle skomplikowanych (bo niejednoznacznych w ocenie) zachowań i postaw ludzkich w latach wojny i okupacji.

Aby spróbować zrozumieć te reakcje (decyzje/postawy moralne i społeczne) trzeba je najpierw spróbować skrupulatnie i obiektywnie opisać, i tego właśnie zadania podjął się autor, wywiązując się z niego znakomicie.

Ocena recenzenta: 6/6

Maciej Dęboróg-Bylczyński

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*