Grzegorz Śliżewski, Księga Myśliwców 1939. Słownik biograficzny pilotów polskich walczących podczas kampanii 1939 r. w jednostkach myśliwskich
Wrzesień 1939 roku w historiografii lotniczej bywa opisywany albo przez pryzmat katastrofy państwa, albo przez garść najbardziej znanych nazwisk. Pomiędzy tymi dwiema perspektywami latami pozostawała luka: konkretni ludzie, ich ścieżki służby, decyzje, przypadki i powojenne konsekwencje wojny. W tę przestrzeń wchodzi Księga Myśliwców 1939. Słownik biograficzny pilotów polskich walczących podczas kampanii 1939 r. w jednostkach myśliwskich – publikacja, która zamiast kolejnej opowieści o kampanii wrześniowej proponuje twarde porządkowanie materiału personalnego.
Książka nie opowiada historii walk w powietrzu ani nie rekonstruuje przebiegu bitew. Jej osią jest środowisko: piloci myśliwscy biorący udział w kampanii 1939 roku, zarówno w regularnych jednostkach frontowych, jak i w improwizowanych formacjach tworzonych w chaosie pierwszych tygodni wojny. To szeroki, niemal kompletny przegląd ludzi, których dotąd znano głównie z rozproszonych wzmiankach, przypisów i tabel strat.
Rdzeń tomu tworzą hasła biograficzne ułożone według jednolitego, konsekwentnie stosowanego schematu. Każdy biogram prowadzi czytelnika przez kolejne etapy życia. To nie są skrótowe notki encyklopedyczne, lecz zwarte, gęste zapisy, które często składają się na biografie rozciągnięte od II RP po emigrację, alianckie lotnictwo albo trudny powrót do kraju.
Autorem opracowania jest Grzegorz Śliżewski, badacz kojarzony z rzetelną, archiwalną pracą nad historią wojskowości i lotnictwa. Styl książki jest chłodny, zdyscyplinowany i całkowicie podporządkowany faktom, jak na słownik przystało. Jeśli pojawia się tu narracja, to w sensie porządkowania danych, a nie ich literackiego ożywiania.
Na tle dotychczasowych badań nad kampanią 1939 roku publikacja wyróżnia się skalą i ambicją kompletności. Wcześniej dominowały syntezy działań lotniczych albo opracowania poświęcone pojedynczym jednostkom czy wybranym asom. Tutaj punkt ciężkości przesunięto na poziom personalny: całe środowisko pilotów myśliwskich pokazane jako zbiór bardzo różnych dróg życiowych, przerwanych karier i wojennych konsekwencji, które nie kończyły się wraz z kapitulacją. W tym sensie książka wpisuje się w nurt badań prosopograficznych, coraz wyraźniej obecnych w nowoczesnej historiografii wojskowej.
Jednym z najmocniejszych elementów tomu jest uporządkowanie i weryfikacja danych, które przez dekady krążyły w literaturze w wersjach skrótowych, niepełnych albo sprzecznych. Widać tu korekty dotyczące przypisań do jednostek, dat, miejsc służby czy powojennych losów. Książka nie prowadzi otwartej polemiki z innymi autorami, ale sam ciężar zgromadzonego materiału działa jak cicha rewizja wcześniejszych ustaleń.
Ograniczenia tej publikacji są jednocześnie konsekwencją jej formy. To lektura hermetyczna, wymagająca, zdecydowanie nie „do czytania ciągiem”. Czytelnik musi sam zestawiać informacje, pracować z hasłami i indeksami, budować własne wnioski. Dla jednych będzie to bariera, dla innych – dokładnie to, czego oczekują od solidnego narzędzia badawczego.
Na tle współczesnych narracji o kampanii polskiej 1939 roku, często balansujących między popularyzacją a publicystyką, Księga Myśliwców 1939 stoi twardo po stronie faktografii. Nie próbuje zmieniać interpretacji wydarzeń ani opowiadać „nowej historii” września w powietrzu. Jej rola jest bardziej fundamentalna: tworzy stabilną bazę danych, bez której dalsze badania nad polskim lotnictwem myśliwskim II RP zawsze będą kulały.
To książka ciężka – fizycznie i metodologicznie – ale w swojej kategorii niemal bezkonkurencyjna. Jako narzędzie badawcze działa znakomicie, jako punkt odniesienia dla dalszych studiów jest nie do pominięcia. Dla czytelnika szukającego narracyjnej opowieści pozostanie raczej zapleczem niż celem samym w sobie, ale dokładnie taką rolę spełnia bardzo skutecznie.
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 5/6
Marcin Cybulski
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
