Kultura pełnego średniowiecza

Życie religijne

Nie mniejsze znaczenie dla wszystkiego, co było związane z kulturą, miało jej upowszechnienie. Wzrost zamożności oraz rozwój budownictwa – o czym wspomniano wcześniej – zaowocował powstaniem licznych wiejskich kościołów, co miało niezwykle istotny wpływ na życie prostego ludu. Dopiero teraz ludzie ci znaleźli się pod kontrolą duchownego, który tłumaczył im, jak żyć zgodnie z nauką chrześcijańską. Fundamentalne znaczenie dla organizacji życia religijnego miały decyzje IV soboru laterańskiego z 1215 roku, gdzie sformułowano obowiązujący do dnia dzisiejszego wymóg corocznego spowiadania się i przyjmowania komunii świętej. Ponadto za podstawową jednostkę organizacji Kościoła sobór uznał parafię – czyli wspólnotę wiernych skupioną wokół swojej świątyni. W omawianym okresie kościół parafialny zapewniał swym wiernym również naukę, która odbywała się w szkole parafialnej. Tam uczono chłopców podstaw pisania, czytania i śpiewu. Świątynie pokrywano malowidłami i rzeźbami, ilustrującymi epizody z Pisma Świętego, co pozwalało masom prostej ludności na pełniejsze zrozumienie religii. Również „uczłowieczenie” Chrystusa i Jego Matki, którzy przygnieceni zostali typowo ludzkimi troskami, spowodowało, że stali się oni znacznie bardziej przystępni dla zwykłych ludzi aniżeli surowy Bóg Ojciec z poprzedniej epoki.

Męczeństwo Świętych Braci Prymusa i Felicjana, Złota legenda – manuskrypt z XIV Fot. Wikimedia Commons
Męczeństwo Świętych Braci Prymusa i Felicjana, Złota legenda – manuskrypt z XIV
Fot. Wikimedia Commons

Pogłębienie życia religijnego spowodowało, że wiele osób zaczęło dostrzegać i boleśnie odczuwać rozbieżność między zasadami ewangelicznymi a rzeczywistością otaczającego świata. To z kolei sprzyjało powstawaniu ruchów na rzecz powrotu do czystych zasad Ewangelii, przede wszystkim do życia w ubóstwie. Pod koniec XI wieku grupa burgundzkich mnichów opuściła swój klasztor i przeniosła się na odludzie, gdzie stosując się do reguły św. Benedykta, wyrzekli się wszelkiej własności i żyli z pracy własnych rąk. W ten sposób powstał zakon cystersów, którego najwybitniejszy przedstawiciel, żyjący w XII wieku – św. Bernard z Clairvaux, głosił, że jedyną drogą do poznania Boga jest pokora, modlitwa i umartwienie (asceza). Cystersi, zajmując się tradycyjnie rolnictwem, położyli wielkie zasługi dla upowszechnienia zachodnioeuropejskich zdobyczy agrotechnicznych. Również we Włoszech i Francji już w XII stuleciu ruch na rzecz powrotu do ubóstwa przybrał charakter masowy. Jednak wraz z narastającą herezją katarów i albigensów na południu Francji, którzy gwałtownie występowali przeciwko dostojnikom kościelnym, narodził się pomysł powołania do życia specjalnych sądów, skierowanych przeciwko heretykom, które nazwano inkwizycją. Jednak nie wszyscy głosiciele ubóstwa występowali przeciwko nauce Kościoła. Przykładem może być św. Franciszek z Asyżu, który rozdał swój majątek i żył jako żebrak, okazując wszystkim miłość. Jego postawa pozwoliła papieżowi Innocentemu III oficjalnie uznać jego zwolenników za nowy zakon nazwany franciszkańskim. Na podobnych zasadach zorganizowany został także zakon dominikanów, którzy uzyskali duże wpływy na uniwersytetach. To właśnie głównie spośród nich wywodziły się główne kadry inkwizycji. Żartobliwie określano ich mianem „psów pańskich”, jako że byli najwierniejszymi sługami papiestwa.

Pełne średniowiecze było okresem rozkwitu kulturalnego Europy łacińskiej. Często rozkwit ten nazywa się „renesansem XII wieku”. Była to epoka twórczego powrotu do antyku, w której chętnie sięgano do dorobku myślicieli starożytnych – scholastyka oparła się na Arystotelesie, a architektura romańska czerpała z wzorów rzymskich. Kultura wyszła z klasztorów do miast i w dużym stopniu uwolniła się od kontroli władz kościelnych, ulegając zeświecczeniu. Przykładem tego zjawiska było coraz częstsze i popularniejsze używanie języków narodowych w literaturze. Z kolei pismo stawało się czymś powszechnym, a nie skarbem zastrzeżonym jedynie dla duchownych. Jednak upowszechnienie kultury wniosło też pewien niepokój. Wywołane nim masowe ruchy religijne uzupełniały, co prawda, znakomicie dzieło urzędowej reformy Kościoła, chciały jednak iść dalej, niż mogła sobie na to pozwolić hierarchia. To natomiast zwiastowało możliwość nowych napięć już w niedalekiej przyszłości.

Maciej Wierzchnicki – doktorant Akademii Pomorskiej, nauczyciel historii

Bibliografia:

Barański M., Historia Polski średniowiecznej, Poznań 2012.

Labuda G., Szkice historyczne X–XI wieku, Poznań 2004.

Kościół, kultura, społeczeństwo: studia z dziejów średniowiecza i czasów nowożytnych, pod red. S. Bylina, Warszawa 2000.

Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce późnego średniowiecza, pod red. B. Geremka, Wrocław 1978.

Kultura pisma w średniowieczu: znane problemy nowe metody, pod red. A. Adamskiej i P. Krasa, Lublin 2013.

Kultura piśmienna średniowiecza i czasów nowożytnych: problemy i konteksty badawcze, pod red. P. Dymmela i B. Trelińskiej, Lublin 1998.

Mazurkiewicz R., Kultura średniowiecza i renesansu: materiały z dziejów sztuki, Warszawa 1998.

Szczur S., Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002.

Średniowiecze – studia o kulturze, pod red. J. Lewańskiego, Warszawa 1961.

Leave a Comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

*