Między cichymi regałami kryją się historie, które potrafią zaskoczyć, wzruszyć i zainspirować nawet najbardziej sceptycznych. Właśnie tam, gdzie na co dzień króluje papier, Międzynarodowy Dzień Archiwów w Polsce otwiera drzwi do świata nieoczywistych emocji i żywej pamięci pokoleń. To tutaj zwykłe dokumenty nabierają barw i stają się kluczem do odkrywania przeszłości, której ślady wciąż wpływają na naszą teraźniejszość.
Każdego roku 9 czerwca, archiwa na całym świecie jednoczą się, by celebrować Międzynarodowy Dzień Archiwów – wydarzenie, które z biegiem lat rozwinęło się do rangi tygodniowego święta. Międzynarodowy Dzień Archiwów w Polsce stał się wyjątkową okazją do zaproszenia szerokiej publiczności za kulisy pracy archiwistów oraz do odkrycia niezwykłych historii, które skrywają się w dokumentach.
Tegoroczna, osiemnasta już edycja tego wydarzenia, odbyła się w 37 miastach, czyniąc Polskę jednym z najaktywniejszych uczestników tego globalnego ruchu. W dniach od 6 do 14 czerwca 2025 roku Archiwa Państwowe przygotowały bogaty program pełen atrakcji, które zachwyciły zarówno doświadczonych badaczy, jak i amatorów lokalnej historii, rodziny z dziećmi, fanów gier planszowych czy entuzjastów lotnictwa.
Międzynarodowy Dzień Archiwów w Polsce – archiwa otwarte na każdego!
Od 2007 roku, kiedy to International Archives Day został ustanowiony przez Międzynarodową Radę Archiwalną, archiwa z różnych krajów przyjęły wspólną misję: otwierania się na społeczeństwo i pokazywania, jak ważną rolę odgrywają w codziennym życiu.
W Polsce tegoroczne hasło Międzynarodowy Dzień Archiwów w Polsce – „Archiwa dostępne – Archiwa dla każdego” – idealnie wpisało się w ideę otwartych drzwi i budowania międzypokoleniowego dialogu. Archiwa przestały być postrzegane jako zamknięte depozyty starych dokumentów, a stały się dynamiczną przestrzenią edukacji, wspólnej zabawy i autentycznego kontaktu z historią.
W ramach obchodów Międzynarodowego Dnia Archiwów w Polsce odbyły się:
- Dni otwarte umożliwiające wejście do magazynów archiwalnych, gdzie przechowuje się akta liczące nawet kilkaset lat,
- Wyjątkowe wystawy prezentujące m.in. królewskie rękopisy, fotografie sprzed II wojny światowej oraz dokumenty gospodarcze i rodzinne,
- Pokazy konserwatorskie i warsztaty genealogiczne, na których można było nauczyć się budować własne drzewo genealogiczne,
- Spotkania z regionalnymi ekspertami oraz wykłady na temat badań nad lokalnymi zwyczajami i tradycjami,
- Konkursy, gry terenowe dla najmłodszych, a także pokazy kaligrafii historycznej.
Podczas Międzynarodowego Tygodnia Archiwów chcemy pokazać, że dokumenty to nie tylko suche zapisy – to opowieści o ludzkich losach, decyzjach i emocjach. W archiwach kryje się ogromne bogactwo, a naszą misją jest otworzyć je dla wszystkich – niezależnie od wieku, wykształcenia czy wcześniejszych zainteresowań historycznych. Otwarta forma dialogu sprawia, że nawet osoby nigdy wcześniej niemające styczności z archiwaliami, szybko odnajdują swoje miejsce i czują, że mogą włączyć się w odkrywanie mikrohistorii lokalnych społeczności – wyjaśnia dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych.
Premiera gry „Jeszcze jedno lato. 1914–1918”
Wyjątkowym wydarzeniem towarzyszącym tegorocznym obchodom Międzynarodowego Dnia Archiwów w Polsce była premiera gry planszowej Archiwów Państwowych – „Jeszcze jedno lato. 1914–1918”. Ten edukacyjny projekt powstał na bazie autentycznych pamiętników cywilów z okresu Wielkiej Wojny, a oficjalna prezentacja gry miała miejsce 20 maja 2025 roku w Krakowie. Gra od razu wzbudziła ogromne zainteresowanie zarówno wśród historyków, jak i miłośników nowoczesnych gier planszowych.
W grze gracze wcielają się w jedną z trzech polskich rodzin, pochodzących z różnych regionów dawnej Polski – Królestwa Polskiego, Wielkopolski lub Galicji. Zadaniem uczestników jest podejmowanie strategicznych decyzji dotyczących zdobywania żywności, poszukiwania schronienia oraz utrzymania kontaktu z frontem. Każda decyzja bezpośrednio wpływa na dalsze losy rodziny w trudnych realiach Wielkiej Wojny. Gra pozwala przeżyć historię na nowo i uczy empatii wobec wyzwań, przed którymi stawały rodziny sto lat temu.
Co ważne, w większości archiwów w Polsce zorganizowano stanowiska do rozgrywek grupowych w „Jeszcze jedno lato. 1914–1918”. To właśnie tutaj każdy mógł spróbować swoich sił, zanurzyć się w autentycznej, historycznej narracji i poczuć emocje dawnych pokoleń.
Międzynarodowy Dzień Archiwów w Polsce – lokalne wydarzenia i atrakcje
Obchody Międzynarodowego Dnia Archiwów w Polsce zainaugurowały 6 czerwca w Toruniu – podczas II Toruńskiego Pikniku Archiwalnego, gdzie przygotowano m.in. wystawę „Na fali zdarzeń. Żegluga morska i rzeczna w dawnych wiekach” oraz kartograficzne warsztaty edukacyjne. Kolejne dni przyniosły równie atrakcyjne wydarzenia w Warszawie, Koszalinie oraz Lublinie.
W programie Warszawskiego Pikniku Archiwalnego – organizowanego przez Archiwum Akt Nowych, Archiwum Państwowe w Warszawie i Narodowe Archiwum Cyfrowe – znalazły się wystawy, konkursy z nagrodami, warsztaty genealogiczne oraz prezentacja gry planszowej. Po południu w siedzibie Archiwum Akt Nowych i Narodowego Archiwum Cyfrowego przy ul. Hankiewicza 1 odbył się „Odlotowy Piknik Archiwalny”, podczas którego dzieci i młodzież mogły wziąć udział w quizach lotniczych, pokazach dronów, symulacjach lotu i widowiskowych pokazach ognia.
W Koszalinie Międzynarodowy Dzień Archiwów w Polsce połączono z Dniem Dziecka pod hasłem „Archiwek i Przyjaciele”, oferując m.in. interaktywną wystawę VR, warsztaty z pisania gęsim piórem i rozgrywki w nową grę planszową. Z kolei Archiwum Państwowe w Lublinie otworzyło swoje podwoje na dwa dni w ramach „Nocy Kultury”, zamieniając dziedziniec w „Zaułek Akustyczny” pełen dźwięków, koncertów i warsztatów edukacyjnych.
Międzynarodowy Dzień Archiwów w Polsce – dlaczego warto brać udział?
9 czerwca – w dniu kulminacyjnym obchodów – Archiwa Państwowe w całym kraju przygotowały wiele atrakcji. Oto, co przyciągnęło zwiedzających:
- Możliwość zobaczenia magazynów, w których przechowywane są bezcenne dokumenty z historii Polski, od dokumentu Zbiluta z 1153 roku (najstarszego aktu prawnego sporządzonego w Polsce), przez oryginał Unii Lubelskiej z 1569 roku, aż po Konstytucję 3 Maja z 1791 roku.
- Prezentacje rękopisów królewskich, fotografii archiwalnych, dokumentów lokalnych cechów i rodzinnych archiwaliów.
- Wyjątkowe wystawy tematyczne, m.in. „Bezsenne głowy, co dźwigają korony – książęta, królowie, wodzowie, bohaterzy. 1000 lat polskiej państwowości w dokumentach Archiwów Państwowych”.
- Warsztaty genealogiczne i pokazy kaligrafii historycznej – czyli nauka odczytywania dawnych akt, poznawanie gotyckich zapisów oraz sztuki pisania piórem.
- Konkursy, zagadki fotograficzne i testy wiedzy o dawnej legislacji.
- Zajęcia plenerowe dla dzieci i młodzieży, w tym gry terenowe, podczas których uczestnicy szukali „skarbów archiwalnych” i uczyli się robić odlewy pieczęci.
- Konsultacje z zakresu poszukiwań archiwalnych, warsztaty z korzystania z baz danych, przewodników i internetowych zasobów archiwalnych.
Warto dodać, że 13 czerwca w Archiwum Państwowym w Zielonej Górze zorganizowano warsztaty z wywoływania negatywów fotograficznych na torbach bawełnianych, pokazy filmowe i oczywiście – rozgrywki w grę planszową „Jeszcze jedno lato. 1914–1918”.
Obchody Międzynarodowego Dnia Archiwów w Polsce zakończyły się 14 czerwca w Archiwum Państwowym w Szczecinie, gdzie miłośnicy sportu mogli wysłuchać prelekcji na temat historii Klubu Sportowego Pogoń Szczecin i obejrzeć wystawę archiwalnych fotografii.
Od 18 lat tysiące osób odwiedza nasze Dni Otwarte, by dotknąć autentycznej historii i poczuć, jak żyje w dokumentach prawdziwe dziedzictwo kulturowe. To przeżycie, które umożliwia bezpośredni kontakt z kartami dziejów: każdy, kto przekracza próg archiwum, staje się częścią globalnej sieci odkrywców pamięci zbiorowej. Zapraszam Państwa do wspólnego świętowania – tych dni nie da się zastąpić żadną inną formą edukacji czy rozrywki, ponieważ tylko tu dowiemy się, skąd pochodzimy, jak kształtowała się kultura naszych miast i regionów oraz zrozumiemy, że każdy dokument jest świadectwem codzienności, która dziś nabiera wartości wyjątkowego dziedzictwa. Spędźmy te dni razem, wśród fotografii, pergaminów i rękopisów – bo archiwa to naprawdę serce naszej pamięci i klucz do przyszłości – podsumowuje dr Paweł Pietrzyk.
Czym są Archiwa Państwowe?
Aby w pełni zrozumieć rangę wydarzenia, warto wyjaśnić, czym są Archiwa Państwowe. Są to instytucje publiczne, które:
- gromadzą, przechowują, konserwują oraz udostępniają dokumenty i akta mające znaczenie dla historii kraju,
- działają na podstawie ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach,
- są częścią systemu administracji publicznej i odpowiadają za ochronę dziedzictwa narodowego.
Archiwa Państwowe umożliwiają prowadzenie badań naukowych i genealogicznych, zapewniają dostęp do dokumentów dla celów prawnych czy administracyjnych oraz organizują liczne działania edukacyjne. System polskich archiwów składa się z trzech centralnych instytucji w Warszawie:
- Archiwum Główne Akt Dawnych (zbiory od średniowiecza do I wojny światowej),
- Archiwum Akt Nowych (dokumenty wytworzone po 1918 roku),
- Narodowe Archiwum Cyfrowe (dokumentacja fotograficzna, dźwiękowa, filmowa).
Ponadto, w kraju działa 29 archiwów regionalnych z oddziałami zamiejscowymi, przechowujących źródła do historii regionów. W ich zbiorach znajdują się nie tylko akty prawne i miejskie, ale także dokumenty wielkich postaci, jak Ignacy Jan Paderewski, Józef Piłsudski, Roman Dmowski, Ignacy Daszyński, archiwalia Biura Odbudowy Stolicy czy fotografie ze zbiorów Ilustrowanego Kuriera Codziennego i Wojskowej Agencji Fotograficznej.
Międzynarodowy Dzień Archiwów w Polsce to święto, które łączy ludzi – zarówno profesjonalistów, jak i amatorów. Dzięki otwartym drzwiom do archiwalnych skarbów, warsztatom, wystawom oraz rozgrywkom w gry edukacyjne, każdy może stać się odkrywcą historii. To doskonała okazja, by przekonać się, jak fascynujące są losy przeszłych pokoleń i jak wielką wartość mają dokumenty w budowaniu naszej tożsamości.
Pełny wykaz miast oraz atrakcji dostępny jest na stronie.
